Авитаминоз - кенг тарқалган атама. Бугунги кунда кўп одамлар бери-бери касаллиги ҳақида деярли ҳамма эшитган.
Тиббиёт витамин етишмовчилиги ҳолатини иккита патологик ҳолатини ажратади:
Авитаминоз - танада бирон бир витамин йўқ бўлганда (бир вақтнинг ўзида бир нечта витаминлар мавжуд бўлмаган авитаминоз тури, полиавитаминоз деб аталади);
Гиповитаминоз - организмда бирон бир витамин етишмаслиги. Одамлар орасида бу икки ҳолат одатда фарқ қилмайди ва витаминларнинг етишмаслиги деб аталади. Дарҳақиқат, бугунги кунда авитаминоз туридаги витамин етишмаслиги нисбатан кам учрайди, кўпинча замонавий одамлар гиповитаминоз билан курашишларига тўғри келади.
Витаминлар нима?
Витаминлар бу - одамлар учун муҳим бўлган органик паст молекуляр моддалардир. Кам молекуляр бирикмалар кимёвий жиҳатдан беқарор, шунинг учун кўпгина витаминлар, масалан, қиздирилганда ёки ҳаво билан алоқа қилганда оксидланиш жараёнида осонликча йўқ бўлади. Шу билан бирга, витаминлар турли хил метаболик жараёнларда иштирок этади ва уларнинг етишмаслиги ёки йўқлиги метаболик касалликларга ва жиддий патологияларнинг ривожланишига олиб келади.
Витаминлар танамизга бир неча усул билан киради:
- истеъмол қилинган озиқ-овқат билан;
- нормал ичак микрофлораси томонидан ишлаб чиқарилган;
- Д витамини терида ултрабинафша нурланиш таъсирида синтезланади.
Витамин етишмовчилиги белгилари
Витамин етишмовчилигининг намоён бўлиши (гиповитаминоз) қандай витамин етишмаслигига боғлиқ.
Витамин А (ретинол) етишмовчилиги - биринчи навбатда офталмологик ва дерматологик патологиялар кўринишида намоён бўлади. "Шапкўрлик" ривожланади - етарли ёруғлик бўлмаса, кўриш қобилияти бузилади. Ёрқин кун ёруғлиги ёмон қабул қилинади. Конюнктива таъсирланади (конюнктивит ривожланади) ва шох парда (у юмшайди, тешилиши мумкин). Тери қурийди ва инфексияга қарши ҳимоясиз бўлади (фурункулёз ривожланади). А витамини етишмаслигида нафас олиш йўллари касалликларини (ринит, бронхит) ривожланиш эҳтимоли ҳам ошади.
Витамин Б1 (тиамин) етишмовчилиги - бери-бери касаллиги деб аталадиган аломатлар мажмуаси шаклида намоён бўлади. Энг типик асаб касалликлари қуйидагилардир: бош оғриғи, чарчоқ, ақлий ва умумий заифлик, юриш пайтида ноаниқлик, карахтлик ва бўғимлар тортишиши ҳисси. Юракдаги оғриқ, тахикардия, кўнгил айниш, ич қотиши ва бошқа баъзи бир кўринишларнинг пайдо бўлиши ҳам мумкин.
Витамин Б2 (рибофлавин) етишмовчилиги - лабларнинг шикастланишида намоён бўлади (лаблар ёрилиб, оғиз бурчакларида ёриқлар пайдо бўлади), оғиз шиллиқ қавати зарарланади (стоматит ривожланади). Қуруқ тери ҳам кузатилади; вазн йўқотиш ва анемия мумкин.
Витамин Б6 етишмовчилиги - тери ва неврологик тизимига таъсир қилади. Энг типик аломатлар терининг қуриши, себореик дерматоз (бош териси, юз, бўйин), тилнинг қизариши, оғиз бурчакларидаги ёриқлар, уйқучанлик ва бўғимлар тортишиши ҳиссиётлари (қўллар ва оёқлар), камқонлик ва кичик болаларда тутилиш бўлиши мумкин.
Витамин Б12 етишмовчилиги - анемиянинг кенг тарқалган сабабларидан бири бўлиб, унинг фонида кўпинча умумий заифлик, терининг рангарлиги, нафас қисилиши, тахикардия, бош айланиши каби аломатлар кузатилади.
Витамин К (аскорбин кислота) - етишмовчилиги касаллиги тарихда қорақулоқ (милк касаллиги) касаллиги деб аталган. Одатий аломатлар: тиш гўштининг қизариши, шишиши ва қон кетиши (оғир ҳолатда тишлар тушиши мумкин), мушакларнинг кучсизлиги, юриш пайтида оёқларнинг оғриғи ва терида кўкаришлар.
Витамин Д етишмовчилиги - рахит ва остеопорозни келтириб чиқариши мумкин, чунки бу суяк тўқималарида ўзгаришларга олиб келади. Суякларнинг деформатсияси болаларда кузатилиши мумкин, катталар (айниқса қариликда) кўпинча синишдан азият чекади. Бошқа кўринишлар: заифлик, чарчоқнинг кучайиши, қўл ва оёқларда мушак тортишиши, уйқусизлик, вазн йўқотиш ва иштаҳани йўқотиш.
Витамин Э етишмовчилиги - гемолизни (қизил қон ҳужайраларининг парчаланишини) келтириб чиқаради, бу эса репродуктив функсия бузилишига олиб келади. Асосий аломатлар: мушакларнинг дистрофияси, ҳаракатларнинг мувофиқлаштирилиш имконияти сустлиги, кўришнинг бузилиши. Тери эластиклигини йўқотади, сочлар хиралашади ва синишни бошлайди.
Витамин К етишмовчилиги - қон кетишининг бузилишига ва қон кетишининг кучайишига олиб келади (бурун, тери ости ва ошқозон-ичак органларидан қон кетиши мумкин).
Витамин етишмовчилиги сабаблари
Қуйидаги омиллар витамин етишмаслигига олиб келади:
1 Нотўғри овқатланиш:
- витаминлар етарли бўлмаган миқдорда ва умуман йўқ бўлган маҳсулотлардан доимо фойдаланиш;
- тўйиб овқатланмаслик. Очлик парҳезларига риоя қилиш ва вазн йўқотишнинг бошқа "халқ" усуллари кўпинча гиповитаминозни келтириб чиқаради;
- ортиқча шакар истеъмол қилиш;
- озиқ-овқат таркибидаги витаминларни бузадиган пишириш ёки сақлаш шароитлари. Ратсионда янги мева ва сабзавотлар бўлиши керак;
2 Овқат ҳазм қилиш бузилиши, хусусан:
- витаминларни ассимилятсия қилиш механизмларидаги нуқсонлар;
- дисбактериоз - ичакдаги нормал микрофлоранинг бузилиши (масалан, юқумли касаллик ёки антибиотик терапияси натижасида);
- патоген микрофлорани фаоллаштириш;
- ичак паразитлари;
3 Вужудга умумий таъсир қилувчи ва иммунитетни бостирувчи омиллар. Бу биринчи навбатда:
- атроф-муҳитнинг ноқулай шароитлари (радиатсия фонининг ортиши, оғир металлар, пеститсидлар ва бошқа ўта заҳарли моддаларни истеъмол қилиш);
- спиртли ичимликларни суиистеъмол қилиш;
- чекиш;
4 Компенсатсияланмаган витаминларга бўлган эҳтиёж. Вужудга одатдагидан кўпроқ витамин керак бўлиши:
- ҳомиладорлик ва эмизиш;
- стресс;
- жиддий жисмоний куч;
- паст ҳароратларда ишлаш ва ҳ.к.
Витамин етишмовчилиги - даволаш усуллари
Гиповитаминоз ва авитаминозни даволаш танадаги етишмаётган витаминни тўлдиришга қаратилган. Авитаминозни даволашдан олдин албатта лаборатор таҳлилларни топшириш керак. Ўзбошимча витаминларнинг кўп миқдордаги қабули гипервитаминозга олиб келиши мумкин.
Танадаги витаминларнинг кўплиги - гипервитаминоз ҳам хавфли ҳолат бўлиб, турли хил тартибсизликларга ва бузилишларга олиб келиши мумкин.