Амблиопия, халқ орасида «дангаса кўз» деб аталадиган ҳолат, кўзнинг нормал структурасига қарамай, кўриш қобилиятининг пастлиги билан ифодаланади. Бу ҳолат кўпинча болаликда ривожланади ва кўз ҳамда мия ўртасидаги сигналлар тўғри ишланмагани туфайли юзага келади. Соғлом кўз нормал кўради, бироқ амблиопияга чалинган кўзнинг сигналларини мия етарлича қабул қилмайди. Натижада мия бу кўздан келаётган сигналларни эътибордан четда қолдиради. Бу ҳолат вақтида даволанмаса, доимий кўриш нуқсонига олиб келиши мумкин.
Амблиопиянинг турлари
Амблиопиянинг бир нечта турлари мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири ўзига хос сабаблар билан боғлиқ. Энг кенг тарқалган шакли бу рефрактив ёки синиши билан боғлиқ амблиопиядир. Бу ҳолатда кўзда миопия, гиперметропия ёки астигматизм каби синиш нуқсонлари мавжуд бўлади, лекин бу муаммо фақат битта кўзда бўлса ёки икки кўз орасида катта тафовут бўлса, мия кучлироқ кўзга таянади ва заифроқ кўзни «фаолсизлантиради».
Страбик амблиопия эса, кўз қамаши (страбизм) туфайли ривожланади. Кўзлар бир-бирига мос ҳолда ҳаракатланмаганида, мия иккита турли-туман тасвирни бирлаштира олмайди ва шу сабабли бир кўздан келаётган тасвирни эътиборсиз қолдиради. Бу вақт ўтиши билан амблиопияга олиб келади.
Формавий деприватсияга оид амблиопия эса, кўздаги тўсиқлар (масалан, туғма катаракта, птоз ёки бошқа шикастланишлар) сабабли мия кўздан келаётган ёруғлик ёки тасвирни тўлиқ қабул қила олмаганда юзага келади. Бу ҳолат жуда эрта ёшда аниқланмаса, кучли кўриш нуқсони билан якунланиши мумкин.
Амблиопиянинг сабаблари
Амблиопиянинг ривожланишига олиб келадиган омиллар турлича. Энг кўп учрайдиган сабаблар қуйидагилар: бир кўзнинг иккинчисига нисбатан анча кучлироқ кўриши, туғма ёки эрта ёшда юзага келган страбизм, синиш нуқсонлари ва кўзга ёруғлик тушишини тўсадиган ҳолатлар. Генетик омиллар ҳам муҳим рол ўйнайди. Агар ота-оналардан бирида амблиопия бўлган бўлса, фарзандда ҳам бу ҳолат кузатилиши эҳтимоли юқори бўлади.
Яна бир муҳим омил бу болаликдаги муолажалар ёки жарроҳликдан кейинги даврда кўзнинг нотўғри ишлаши. Масалан, бир кўзга узун муддатли боғлаш ёки банд ҳолатда бўлиш, мияда бу кўздан келадиган тасвирларга бўлган эътиборни камайтиради. Бу эса амблиопиянинг ривожланишига олиб келади.
Белгилари
Амблиопия айниқса болаларда эрта босқичларда анча яширин кечади. Қуйидаги белгилар орқали уни аниқлаш мумкин:
- Бола кўришни ёқтирмайди ёки қийинчилик билан ўқийди.
- Бир кўзни ёпиб қарашга ҳаракат қилади.
- Телевизорга ёки расмларга жуда яқин бўлиб қарайди.
- Ҳар доим бир кўз билан қарашга одатланади.
- Кўзларнинг бирортаси ҳаракатсиз ёки секин ҳаракатланади.
Ташхислаш одатда офталмолог томонидан амалга оширилади. Шифокор кўзни кўриш даражаси, страбизм мавжудлиги ва рефрактив хатоликларни текширади. Керак бўлса, қўшимча аппарат текширувлари ҳам ўтказилади.
Диагностика
Амблиопияни аниқлаш учун офталмологик кўрик талаб қилинади. Шифокорлар бола кўзини ҳар томонлама текширади, кўриш даражасини, синиш нуқсонларини ва кўз ҳаракатларини аниқлайди. Рефраксион тестлар орқали кўзнинг оптик ҳолати аниқланади. Агар фарқ мавжуд бўлса, шифокор уни аниқлаб, тўғри ташхис қўяди. Кўриш кескинлиги тестлари, бинокуляр кўриш тестлари, страбизм борми-йўқлигини аниқлаш усуллари ёрдамида тўлиқ диагноз қўйилади.
Баъзан амблиопия бошқа кўз касалликлари билан аралашиб кетади. Шу сабабли ҳар томонлама текширув жуда муҳим. Баъзи ҳолларда болаларда беҳушликда махсус аппаратлар орқали ҳам текширувлар ўтказилади.
Даволаш усуллари
Амблиопияни даволашнинг асосий мақсади – заиф кўзни яна фаол ҳолатга қайтаришдир. Бунинг учун бир неча усуллар мавжуд. Энг кенг тарқалган усул – кучлироқ кўзни вақтинча ёпиб қўйиш (окклюзия). Бу усул орқали мия фақат заиф кўздан келаётган сигналларни қабул қилишга мажбур бўлади. Бу эса амблиопияга чалинган кўзнинг фаолиятини яхшилайди.
Баъзи ҳолатларда атропин томчилари ёрдамида соғлом кўзнинг кўришини вақтинча пасайтириш усули қўлланилади. Бу ҳам мия эътиборини заиф кўзга қаратишга ёрдам беради. Рефраксион нуқсонлар мавжуд бўлса, кўзойнак ёки контакт линзалар буюрилади.
Замонавий усуллардан бири бу визуал терапия бўлиб, у кўзни машқ қилишга йўналтирилган махсус дастурлар ёрдамида амалга оширилади. Компютер асосидаги интерактив машқлар, стерео кўришни ривожлантирувчи ўйинлар орқали мия ва кўз ўртасидаги алоқани кучайтириш мумкин. Баъзан эса жарроҳлик амалиётлари ҳам керак бўлади, айниқса сабаб страбизм ёки катаракта бўлса.
Даволашнинг давомийлиги ва муваффақияти
Амблиопияни даволашда муваффақият, айниқса, ёшга боғлиқ. 6 ёшгача бўлган болаларда даволаш самараси жуда юқори бўлади. Чунки бу даврда мия ҳали мослашувчан бўлиб, кўздан келаётган янги сигналларни тезда қабул қилади. 7-10 ёшгача бўлган даврда ҳам муолажалар фойдали бўлиши мумкин, бироқ натижалар секинроқ бўлади. Катталардаги амблиопияни даволаш эса анча мураккаб, лекин баъзида визуал терапия орқали яхшиланиш кузатилади.
Муолажанинг давомийлиги амблиопиянинг оғирлик даражасига, боланинг ёши ва муолажаларга бўлган мувофиқлигига боғлиқ. Баъзи ҳолларда даволаш бир неча ой давом этса, баъзида бир неча йилга чўзилиши мумкин. Муҳими, даволаш жараёнида ота-онанинг қатъий назорати ва шифокор билан доимий алоқада бўлиши зарур.
Олдини олиш чоралари
Амблиопияни олдини олишда эрта ташхис ва профилактик текширувлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ҳар бир бола ҳаётининг илк йилида, айниқса бир ёшгача бўлган даврда кўз шифокори томонидан текширилиши тавсия этилади. Агар оилада кўз касалликлари тарихи бўлса, кўпроқ эҳтиёт бўлиш лозим.
Страбизм ёки бошқа кўз муаммолари мавжуд бўлса, уларни имкон қадар эрта даволаш керак. Бола телевизорни жуда яқин кўрса ёки бошини қийшайтириб қараса, бу ҳолатларга бефарқ бўлмаслик керак. Вақти-вақти билан кўз кўригидан ўтказиб туриш орқали амблиопиянинг олди олинади.
Хулоса
Амблиопия – кўриш қобилиятини сезиларли даражада пасайтирадиган ва вақтида даволанмаса доимий ногиронликка олиб келиши мумкин бўлган ҳолатдир. Бироқ бу касаллик эрта аниқланса ва тўғри даволанса, тўлиқ тузалиш имконияти мавжуд. Ота-оналарнинг ҳушёрлиги, шифокорлар билан ҳамкорликда олиб борилган муолажалар болаларнинг келажакдаги кўриш саломатлигини сақлаб қолишга хизмат қилади. Шу сабабли ҳар бир бола ўз вақтида кўз текширувларидан ўтказилиши ва амблиопияга қарши кураш эрта босқичдаёқ бошланиши лозим.