Ретинопатия — бу кўз тўр пардаси, яъни ретина тўқималарининг шикастланиши ёки касалланиши натижасида юзага келадиган ҳолат бўлиб, кўриш қобилиятининг сусайиши ёки бутунлай йўқолишига олиб келиши мумкин. Ретина кўзнинг орқа қисмида жойлашган ва ёруғликни сезиб, уни нерв сигналларига айлантирувчи сезгир қатламдир. Ушбу ҳолат кўпроқ сурункали касалликлар, хусусан, диабет ёки юқори қон босими билан боғлиқ ҳолда ривожланади. Ретинопатия кўпинча аста-секинлик билан ривожланади, аммо ўз вақтида аниқланмаса, жиддий асоратлар келтириб чиқаради.
Диабетик ретинопатия
Энг кенг тарқалган ретинопатия турларидан бири бу диабетик ретинопатия ҳисобланади. Бу ҳолат узоқ муддат давомида қандли диабет билан касалланган одамларда кузатилади. Қонда глюкоза миқдорининг кўпайиб кетиши кўз томирларига салбий таъсир кўрсатади. Бу томирларнинг деворлари заифлашади, қон кетиш эҳтимоли ортади ва ретина нормал фаолиятини йўқотади. Диабетик ретинопатия икки асосий босқичда ривожланади: фон ретинопатия (оддий шакли) ва пролифератив ретинопатия (оғир шакли). Фон ретинопатияда кичик қон томирларида ўзгаришлар содир бўлади, пролифератив шаклда эса янги, лекин заиф қон томирлар ҳосил бўлади, улар ёрилиб, ретина остига қон кетишига сабаб бўлади.
Гипертензия билан боғлиқ ретинопатия
Юқори қон босими, яъни гипертензия ҳам ретина қон томирларига салбий таъсир қилади. Гипертоник ретинопатияда томирлар тораяди, ретина тўқималарига етказиладиган қон камаяди ва бу тўқималар ишемияга учрайди. Кўз ички босимининг доимий юқорилиги, айниқса назоратсиз қолдирилса, кўриш асбобларининг доимий шикастланишига олиб келади. Гипертоник ретинопатия айниқса кексаларда кўпроқ учрайди ва бошқа юрак-қон томир тизими муаммолари билан боғлиқ бўлади.
Прематур ретинопатия
Муддатидан аввал туғилган чақалоқларда кўз тўр пардасининг тўлиқ шаклланмаганлиги сабабли ретинопатия ривожланиши мумкин. Бундай чақалоқлар кислородга эҳтиёж юқори бўлганлиги сабабли инкубаторда бўлади ва бу сунъий кислороднинг юқори миқдори ретина томирларининг нотўғри ўсишига олиб келади. Натижада янги ҳосил бўлган қон томирлар ёрилиши, ретина ажралиши ёки жиддий кўриш нуқсонларига олиб келади.
Анемия ва лейкемия билан боғлиқ ретинопатия
Қон касалликлари, хусусан, оғир даражадаги анемия ва лейкемия ҳам ретинопатия сабабларидан бири ҳисобланади. Ушбу ҳолатларда қоннинг кислород ташиш қобилияти пасаяди, бу эса ретина ҳужайраларининг озиқланишига салбий таъсир кўрсатади. Шунингдек, бу касалликлар кўпинча қон кетишга мойилликни оширади, натижада ретина тўқималарида қон кетиш, яллиғланиш ва кўриш муаммолари ривожланади.
Ретинопатия белгилари
Ретинопатия дастлабки босқичларда ҳеч қандай аломат бермаслиги мумкин. Бу ҳолат айниқса диабетик ёки гипертоник ретинопатияга хосдир. Аммо касаллик ривожлангач, қуйидаги белгилар пайдо бўлиши мумкин:
- Кўришнинг пасайиши ёки хиралашиши
- Кўз олдида “мил-мил” учувчи доғлар пайдо бўлиши
- Ёруғликка сезувчанликнинг ошиши
- Кўз қорачиғида қора доғлар
- Тўсатдан кўриш қобилиятининг йўқолиши
Бу аломатлар кўпинча биринчи навбатда бир кўзда сезилади, аммо вақт ўтган сайин иккинчи кўз ҳам шикастланиши мумкин. Айрим ҳолларда бемор бу ҳолатни кеч сезади, айниқса агар у бошқа сурункали касалликдан азият чекаётган бўлса.
Диагностика усуллари
Ретинопатия аниқланиши учун офталмологик текширувлар зарур. Қуйидаги усуллар кенг қўлланилади:
- Офталмоскопия — ретина ва унинг қон томирларини кўздан кечириш учун.
- Фторестсент ангиография — махсус контраст моддаси ёрдамида ретина томирларининг ҳолатини ўрганиш.
- Оптик коҳеренс томографияси (ОКТ) — ретина қатламларини юқори аниқликда кўрсатиб беради.
- Кўриш ўткирлиги ва майдонини текшириш.
Диагностика натижалари асосида касаллик босқичи, оғирлик даражаси ва мос даволаш усуллари белгиланади.
Ретинопатияни даволаш
Ретинопатия давоси касаллик сабабига, босқичига ва беморнинг умумий ҳолатига боғлиқ. Дастлабки босқичларда глюкоза ва қон босимини назорат қилиш орқали касалликнинг ривожланишини тўхтатиш мумкин. Қолаверса, қуйидаги тиббий муолажалар қўлланилади:
- Ласер фотокоагулятсия – ретинал томирларнинг шикастланган қисмини йўқотиш ва қон кетишининг олдини олиш учун
- Инъексиялар – анти-ВЕГФ препаратлари (масалан, ранибизумаб, афлиберсепт) ретина томирларининг ортиқча ўсишини олдини олади
- Витректомия – ретина остида тўпланган қон ёки тўқималарни олиб ташлаш учун жарроҳлик йўли
Даволаш усуллари ҳар доим ҳам кўришни тикламайди, аммо касалликнинг оғирлашишини олдини олади ва мавжуд кўриш қобилиятини сақлаб қолишга хизмат қилади.
Профилактика ва эҳтиёт чоралари
Ретинопатияни олдини олиш учун мунтазам тиббий кўрикдан ўтиш жуда муҳим. Хусусан, диабет ва гипертензиядан азият чекаётганлар кўз шифокорига ҳар йили камида бир марта мурожаат қилиши лозим. Шунингдек, қуйидаги профилактик чораларга риоя қилиш тавсия этилади:
- Қандли диабетни назорат остида сақлаш
- Артериал қон босимини меъёрда ушлаб туриш
- Соғлом овқатланиш ва жисмоний фаоллик
- Чекишни ташлаш
- Кўз учун зарарли ултрабинафша нурлардан ҳимояланиш
- Прематур чақалоқларда кислород терапиясини шифокор назорати остида амалга ошириш
Хулоса
Ретинопатия кўриш қобилиятига жиддий хавф туғдирадиган касаллик бўлиб, уни эрта аниқлаш ва тўғри даволаш орқали оғир асоратларнинг олдини олиш мумкин. Айниқса диабетик ва гипертоник ретинопатия хавф остидаги гуруҳлар учун долзарб ҳисобланади. Ҳар бир инсон ўз кўриш қобилиятини сақлаб қолиш учун соғлиғига бефарқ бўлмаслиги, мунтазам профилактика чораларини кўриши ва зарур ҳолларда тиббий ёрдамга мурожаат қилиши муҳимдир.