Алсгеймер касаллиги - бу прогрессив деменсия шаклининг номи. Касалликнинг ривожланиши катта ёшдаги (60-65 ёшдаги) беморларда когнитив функсияларни босқичма-босқич йўқотишига олиб келади. Қарилик деменсиясидан азият чекадиган одамлар хотирани йўқотиши, эътиборни пасайиши, нутқни йўқотиш, йўналиш ва асосий фикрлаш қобилиятларини сусайишига дуч келишади.
Алсгеймер сабаблари
Алсгеймер касаллигининг патогенези тиббиёт ҳамжамиятида мунозарали мавзу бўлиб қолмоқда. Узоқ муддатли тадқиқотлар ташқи муҳит ва сенил деменсиянинг ривожланиш эҳтимоли ўртасидаги боғлиқликни аниқламади. Патология бета-амилоид бирикмаларининг шаклланиши фонида ривожланади - улар сенил бляшкалар деб аталади. Бета-амилоид миқдорининг кўпайиши нейронларнинг ўлимига олиб келади. Ушбу фактга асосланиб, шифокорлар Алсгеймер касаллигининг сабаблари тўғрисида учта асосий фаразни ишлаб чиқдилар.
Биринчи тахмин беморларнинг танасида атсетилхолин етишмаслигига асосланган. Иккинчи гипотеза, деменсия билан оғриган одамларда бета-амилоид ҳосил бўлган оқсилни кодлаш учун масъул бўлган 21-хромосомада туғма нуқсон бор деган тахминга асосланади. Учинчи назариянинг тарафдорлари Тау оқсилининг тўпланиши нейронларда ҳосил бўлади деб тахмин қилишади. Ушбу модда нейронлар орасидаги импулсларнинг алмашинувига халақит беради ва уларнинг аста-секин йўқ бўлиб кетишига сабаб бўлади.
Алсгеймер белгилари
Алсгеймер касаллигининг аломатлари ва белгилари беморнинг қайси босқичда бўлишига боғлиқ: преддеменсия, эрта деменсия, ўртача ёки оғир деменсия. Алсгеймер касаллиги кечиши дастлабки йиллари беморга ёки унинг оиласига когнитив пасайиш белгиларини аниқлашга имкон бермайди. Алсгеймер касаллигининг дастлабки аломатлари - кичик хотира муаммоларини одамлар ўзларининг чарчоқлари ёки ёшлари билан тушунтиришга мойил.
Алсгеймер касаллиги қандай намоён бўлади?
Патология симптомларнинг доимий ўсиши билан тавсифланади. Беморлар ремиссия ёки нисбатан яхшиланиш даврларини кутмасликлари керак. Касаллик ташувчилари учун энг катта қийинчиликлар қисқа муддатли ва узоқ муддатли хотирага мурожаат қилишда пайдо бўлади.
Алсгеймер касаллиги асосий белгилари
Преддеменсия
Асосий когнитив бузилиш. Бемор янги маълумотларни ёдлай олмайди, эшитган ёки ўқиган нарсаларини эслаб қолишда кичик муаммолар мавжуд бўлади. Деменсиянинг биринчи намоён бўлиши ва ташхисни тасдиқлаш ўртасидаги вақт оралиғи 7-8 йил
Эрта деменсия
Хотиранинг ёмонлашиши янада равшанроқ бўлиб боради, уни қариш туфайли танадаги ўзгаришлар билан боғлаш қийин. Мнемоник функсиялар турли даражада пасаяди. Қисқа муддатли хотира энг кўп зарар кўради. Бундай ҳолда, онгсиз хотиралар деярли бутунлай сақланиб қолади. Атрофдаги дунёни эшитиш, визуал ва тегиниш натижаларини таҳлил қилиш бузилишларнинг дастлабки белгилари пайдо бўлади
Ўртача деменсия
Бемор мустақил ҳаракатларни амалга ошириш қобилиятининг сезиларли чекловларига дуч келади. Нутқнинг бузилиши ва фазовий йўналиши аниқ кўриниб туради. Бемор нутқда нотўғри сўзларни ишлатишни бошлайди, ибораларнинг маъноси кўпинча бузилади. Ёзиш ва ўқиш қобилиятини аста-секин йўқотиш мавжуд бўлади.
Кучли деменсия
Беморнинг нутқ қобилиятлари деярли тўлиқ йўқолади. Битта сўзларни ёки алоҳида ибораларни талаффуз қилиш қобилияти сақланиб қолади. Бироз вақт давомида бемор атрофдаги одамлар билан ҳиссий алоқани сақлаб туриши мумкин. Деменсияси бўлган одамлар бепарво бўлишади. Агрессия оғир Алсгеймер касаллигининг яна бир намойиши бўлиши мумкин. Беморларда мушакларнинг массасини сезиларли даражада йўқотиш мавжуд. Бирон бир ҳаракатни амалга ошириш имконсиз бўлиб қолади.
Алсгеймер диагностикаси
Преддеменсия босқичида ташхис қўйиш мумкин эмас. Одамда Алсгеймер касаллигининг белгиларини аниқлаш кенг кўламли нейролептик тестлар ёрдамида мумкин. Унинг давомида беморларга юқори асаб функсиялари хавфсизлигини аниқлашга қаратилган турли хил вазифалар таклиф этилади.
Мунтазам текширув ва анамнез пайтида невропатолог беморни аппарат тадқиқотларига йўналтириши мумкин: миянинг ЭЕГ, КТ ва МРТ. Позитрон-эмиссия томографияси беморнинг мия тузилмаларида бета-амилоид тўпланишини аниқлашга имкон беради. Шунга ўхшаш натижалар мия омурилик суюқлиги суюқлиги таҳлилидан олинади. У люмбал пунксия пайтида йиғилади.
Алсгеймерни даволаш
Алсгеймер касаллигини даволаш ва физиотерапия муолажалари унинг ривожланишини секинлаштирмайди. Клиникалар томонидан олиб бориладиган даволаш протоколлари аломатларни енгиллаштириш ва деменсия касаллиги бўлган одамларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга қаратилган.
Беморларни фармакологик қўллаб-қувватлаш шифокорларнинг бляшкалар пайдо бўлишининг сабаблари ҳақидаги тахминларига асосланади. Касалларга таклиф қилинадиган дорилар нейронларнинг юзасида бета-амилоид ва Тау оқсиллари конлари ҳосил бўлиши сабабли уларнинг оммавий ўлим эҳтимолини камайтиришга қаратилган.
Беморларнинг ҳаёт сифатини сақлашда психоижтимоий терапия муҳим рол ўйнайди. Шифокорлар касал одамларга касалликка мослашишда ёрдам беришади. Деменсиянинг кейинги босқичларида психотерапевтлар арт терапия, сенсорли интегратсия ва хотирани рағбатлантириш усулларидан фойдаланадилар.
Бундай ёндашув беморларнинг аҳволини сезиларли даражада яхшилашга имкон бермайди, аммо бу уларнинг кайфиятини нормаллаштиришга ва баъзи кундалик муаммоларни енгиллаштиришга ёрдам беради.
Алсгеймер тўғрисида статистик маълумотлар
Алсгеймер касаллиги дунёдаги энг кенг тарқалган деменсия тури ҳисобланади. Касаллик ҳар бир мамлакатда ҳар хил, Европа ва Америкада ўртача 1000 кишига йилига 5-8 ҳолат учрайди. Патология билан оғриган беморларнинг умумий сони дунё бўйлаб 27 миллион кишидан ошади. Клиник равишда билдирилган деменсия ҳолатлари сони тобора кўпайиб бормоқда, бу психиатрия ва неврология учун самарали терапевтик воситаларни топишда қийинчилик туғдиради.
Алсгеймер касаллиги кўпроқ аёлларда учрайди. Улар ташхис қўйилган ҳолатларнинг 60% ташкил қилади. Кўпгина шифокорлар буни аёлларнинг эркакларникига нисбатан юқори умр кўришлари билан боғлашади.
Алсгеймер ҳақида саволларга шифокор жавоблари
- Алсгеймер касаллиги аниқланган беморларнинг прогнози қандай?
Прогноз аниқ - тананинг энг муҳим функсияларини йўқотиш ўлимга олиб келади. Ташхисни тасдиқлаганидан кейин ўртача умр кўриш давомийлиги 7 йил. Ўн йиллик марраларни энг кўпи 8 фоиздан ошади.
- Қандай тадбирлар сенил деменсия эҳтимолини камайтиради?
Кўпгина шифокорлар Алсгеймер касаллигининг эркаклар ва аёлларда ривожланишини генетик жиҳатдан аниқланган деб ҳисоблаш керак, деб ҳисоблашади. Бундай ҳолда, ҳар қандай профилактика чоралари фойдасиз бўлади. Шуни эсда тутиш керакки, ҳаёт давомида инсоннинг фаол интеллектуал фаолияти деменсия ривожланиш тезлигини пасайтириши мумкин.