Хотира ва фикрлашдаги ўзгаришлар қаришнинг табиий қисмидир. Аммо ёшидан қатъи назар, хотиранинг сезиларли даражада таназзулга учраши ва янги хотираларни шакллантириш қобилияти йўқолганда, амнезия нима эканлигини билиш зарур.
Хотира шунчаки маълумотлар тўплами эмас, балки инсоннинг ҳиссиётлари ва хатти-ҳаракатларига таъсир кўрсатадиган мураккаб функсия. Хотиралар шахсиятни шакллантиради, шунинг учун хотира бузилиши ҳолатида (амезия) нафақат ташқи дунё билан ўзаро алоқада бўлиш қобилияти, балки шахснинг ақлий мувозанати ҳам зарар кўради.
Амнезия нима?
Амнезия - бу хотиранинг қисман ёки тўлиқ йўқолиши билан хотира функсияси бузилиши симптоми. Кўпгина ҳолларда одамлар ўзларининг шахсиятига тўғри йўналтирилган бўлади ва ҳаракатланиш маҳоратини сақлаб қолади. Асосий қийинчилик янги нарсаларни ўрганиш ва қайта ишлашда бўлади. Ўтмишдаги хотиралар бузилиши ҳам рўй беради, аммо эски ва ёрқин воқеалар янги маълумотларга қараганда яхшироқ сақланиб қолади. Амнезия бир неча дақиқа ёки соатдан кўп бўлмаган қисқа муддатли касаллик бўлиши мумкин, аммо баъзи касалликларда хотира муаммолари йиллаб давом этади ва аста-секин ёмонлашади.
Амнезияда, бу қандай хотира ишлашини яхшироқ тушуниш керак. У кўплаб мураккаб мия жараёнларини ўз ичига олади, улар электр импулслари шаклида нейронларга маълумот оқимига асосланган. Ушбу маълумотни қайта ишлаш қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:
- Рўйхатдан ўтиш - янги маълумотларни қабул қилиш ва идрок этиш
- Кодлаш ва сақлаш - материални қайта ишлаш, ассотсиатсиялар, уюшмалар тузиш, маълумот тўплаш ва сақлаш. Бу ўрганиш ва фикрлаш учун асос яратади.
- Кўпайтириш - бу ўтган тажрибани қўллаш. Оддий шакллардан бири тан олиш - обектни унинг тасвири билан таққослашдир.
Амнезия ушбу босқичларнинг бирортаси бузилганда содир бўлади. Диққат, фикрлаш, ақл ёки нутқ азоб чекаётгани ҳақида таассурот пайдо бўлиши мумкин, лекин аслида хотира бузилиши биринчи ўринда туради. Ушбу ҳолат асосий соматик ёки руҳий патологияга ҳамроҳ бўладиган аломатдир, шунинг учун тегишли даволанишни амалга ошириш керак.
Амнезия белгилари
Амнезиянинг асосий белгилари:
1. Хотира муаммолари: янги нарсаларни ўрганиш, ўтмишни эслай олмаслик ва ҳ.к.
2. Йўналишни бузилиши ва чалкашлик.
3. Ахборотни қабул қилиш ва амалга ошириш бузилганлиги сабабли алоқа ва ақлий ишни бажаришда қийинчиликлар пайдо бўлади. Интеллект пасайиши ҳақида таассурот қолдириши мумкин.
4. Конфигуратсиялар - ёлғон хотиралар.
Кўпгина беморларда қисқа муддатли хотирада муаммолар мавжуд бўлади - улар янги маълумотларни эслай олмайдилар. Шу билан бирга, бўлиб ўтган воқеалар ҳақида маълумотлар хотирада сақланмайди, ўтмиш воқеалари сақланиб қолади. Бирор киши болаликдаги воқеалар ҳақида батафсил айтиб бериши ёки собиқ президентларнинг исмларини билиши мумкин, аммо нонушта пайтида нима ейишганини ёки ярим соат олдин нима ҳақида суҳбатлашганини эслай олмайди. Амнестик амнезияси деменсиядан фарқ қилади. Деменсияда, хотирани йўқотишдан ташқари, жиддий когнитив бузилишлар мавжуд бўлади.
Амнезия турлари
Амнезия қандай бўлишига қараб, унинг хусусиятлари фарқланади. Хотирани йўқотишнинг кўплаб турлари мавжуд. Амнезиянинг асосий турлари:
- Ретроград амнезия - узоқ муддатли хотирани бузилиши, оғриқли ҳолат бошланишидан олдин содир бўлган воқеалар хотирадан йўқолади.
- Антероград амнезия - оғриқли ҳолатдан кейин содир бўлган воқеалар хотирадан йўқолади.
- Антероретроград амнезия - ретроград ва антероград амнезиянинг комбинатсияси.
- Фиксатсия амнезияси - воқеаларни эслаб қолиш қобилиятини йўқотиш.
- Прогрессив амнезия - Хотирани йўқотиш янги воқеалардан бошланади, лекин аста-секин олдинги воқеаларга тарқалади.
- Диссотсиатив амнезия - Шахсий ва биографик маълумотлар йўқолади, аммо умумий маълумотлар сақланиб қолади. Бу травма натижасида ривожланадиган руҳий амнезия. Шунингдек бу танлаб олинган амнезия бўлиши мумкин бўлиб, унда одатда чекланган даврдаги воқеалар, шикаст етказадиган ҳолатлар хотирадан ўчирилади.
- Диссотсиатив фуга - диссотсиатив амнезиянинг жиддий умумлаштирилган варианти, унда ўз шахсияти ғояси бир неча кун ёки соат давомида бутунлай йўқолади, ҳатто ўзини бошқа одам сифатида тасаввур қилиш ҳам мумкин. Тўсатдан, мақсадга мувофиқ равишда қочиш ва саёҳатлар амалга оширилади.
- Корсаков синдроми (амнестик синдром) - дизориентатсия (космосда ва вақтда) ва псевдо-реминисентсиялар билан бириктирилган бош мия амнезияси - хотираларнинг ўз вақтида ҳаракатланиши. Ретроград, антероград амнезия қўшилиши мумкин.
Амнезия даражаси оғирлиги ва катталиги жиҳатидан жуда катта фарқ қилади. Баъзи ҳолларда, одам ташқаридан бутунлай соғлом бўлиб туюлиши мумкин, лекин баъзида у ўз-ўзига хизмат қилиш қобилиятини бутунлай йўқотади. Ҳатто енгил амнезия ҳам кундалик фаолиятга ва ҳаёт сифатига таъсир қилади. Асосий хавф шундаки, бу ҳолат орқага чекинишини ёки ёмонлашишини олдиндан айтиб бўлмайди. Шунинг учун текшириш ва кузатиш учун ўз вақтида мутахассисга мурожаат қилиш муҳимдир: тўғри ёндашув билан йўқолган функсияни тўлиқ ёки қисман тиклаш мумкин.
Амнезия сабаблари
Мияга таъсир қиладиган ҳар қандай касаллик ёки шикастланиш хотирага таъсир қилиши мумкин. Масалан, лимбик тизим хотира учун жавобгардир ва унинг тузилмаларининг шикастланиши (гипокампус, таламус) бузилишларга олиб келади.
Амнезия сабабларини органик ва психогенга ажратиш мумкин. Органик моддалар мия тузилмаларига бевосита зарар етказувчи таъсир билан боғлиқ бўлиб, психогенлар психиканинг ҳимоя механизмларининг натижасидир.
Амнезиянинг органик сабаблари:
- Қон томирлари, мияга қон қуйилиши.
- Миянинг юқумли ва яллиғланиш касалликлари.
- Масалан, нафас олиш тизимининг патологияси ёки углерод оксидидан заҳарланиш натижасида мияни кислород билан таъминлашнинг етишмаслиги.
- Спиртли ичимликларни суиистеъмол қилиш: тиамин (Б1 витамини) етишмаслигига олиб келади.
- Хотирани бошқарадиган мия соҳасидаги ўсмалар.
- Дегенератив мия касалликлари: Алтсгеймер касаллиги ва деменсиянинг бошқа шакллари.
- Бензодиазепинлар ва барбитуратлар каби баъзи дориларни қабул қилиш.
- Эпилепсия.
- Шикаст, мия шикастланиши ва мия жарроҳлиги.
Амнезиянинг психоген сабаблар:
Шизофрения ва бошқа руҳий касалликлар.
- Психотравматик вазият: табиий офат, зўравонлик, жанговар ҳаракатлар, террористик ҳаракат. Хотира одатда фақат шикастланадиган воқеа даврида йўқолади. Бундай қисман амнезия учун сабаблар кучли ҳиссий шокка олиб келадиган ҳар қандай нарса бўлиши мумкин.
- Гипноздан кейинги ҳолат.
Патологиянинг сабабини тўғри аниқлаш жуда муҳимдир, чунки ташхис қўйиш ва даволаш бунга боғлиқ бўлади. Неоплазма ёки эпилепсия билан оғриган беморни бошқариш тактикаси шикастланган вазият оқибатларини даволашдан фарқ қилади. Шунинг учун текширув ўтказадиган шифокор клиник ҳолатни диққат билан ўрганиб чиқиши ва беморга етарли вақт ажратиши керак. Диагностика анамнезни ўрганиш, психиатрик консултатсия, қариндошлар билан суҳбат, рефлекслар ва сезгир функсияларни аниқлаш билан неврологик текширув, когнитив тестлар, шунингдек электроенсефалограмма, КТ, МРТ каби инструментал усулларни ўз ичига олади. Тегишли мутахассисларнинг маслаҳати ҳам талаб қилиниши мумкин.
Амнезияни даволаш
Амнезия учун даволаш ўзига хос эмас ва сабабига боғлиқ. Терапия хотира муаммоларини қоплашга ёрдам берадиган стратегияларга қаратилган. Қуйидаги ёндашувлардан фойдаланилади:
1. Бирламчи патологияни даволаш: ўсмани олиб ташлаш, инфексияни йўқ қилиш ва ҳк.
2. Қулай муҳитни яратиш, иш ва дам олиш режимини нормаллаштириш. Шундан сўнг, яхшиланишнинг дастлабки белгилари кўринади. Мияда дегенератив жараёнларга эга беморлар учун бу яхшироқ мослашишга ва ўз-ўзига хизмат қилиш қобилиятини оширишга ёрдам беради.
3. Дори терапияси. Ноотропик дорилар, никотин кислота ҳосилалари, Б витаминлари, антипсикотиклар, вазоактив препаратлар ва бошқа препаратлар буюрилиши мумкин.
4. Психотерапия: психоген амнезияни даволашда муҳим аҳамиятга эга. Амнезия эпизодлари билан боғлиқ муаммоларни тушунишга ва уларни ҳал қилишга имкон беради. Қариндошлар билан иш олиб борилади, гипноз терапиясидан фойдаланиш мумкин.
Амнезияни олдини олиш
Амнезия ривожланиши учун ҳар бир киши хавф омилларига дуч келиши мумкин. Шунинг учун, оғриқли ҳолат эҳтимолини камайтирадиган оддий профилактика чоралари ҳақида унутманг:
- Спиртли ичимликларни ортиқча истеъмол қилишдан сақланиш.
- Мототсикл ва велосипед ҳайдаш пайтида хавфсизлик камарини боғлаш ва дубулға кийиш.
- Руҳий ва юқумли касалликларни ўз вақтида даволаш.
- Агар юрак-қон томир, асаб ёки нафас олиш тизимининг ўткир бузилиши аломатлари пайдо бўлса, дарҳол тиббий ёрдамга мурожаат қилинг. - - Ушбу аломатлар орасида ўткир бош оғриғи, қон босимининг кўтарилиши, уйқучанлик, қисман фалаж ва бошқалар мавжуд.
- Стрессли вазиятларда психотерапевтга мурожаат қилиш.
- Яхши одатларни одат қилиш: мунтазам тиббий кўрик, ўртача жисмоний фаоллик, мувозанатли овқатланиш.
Амнезияда фақат малакали мутахассис сизга нима қилиш кераклигини айтиб беради - клиник ҳолатларнинг хилма-хиллиги сабабли ҳар бир ҳолатга индивидуал ёндашиш талаб этилади. Агар сиз хотирада бўшлиқларни ёки хотиранинг бузилишини сезсангиз, муаммони эътиборсиз қолдирманг: тезроқ ёрдам кўрсатилса, унинг даволаш эҳтимоли кўпроқ бўлади. Аммо бу функсияни тиклаш мумкин бўлмаса ҳам, замонавий тиббиёт беморларга касаллик ривожланишини тўхтатишда, янги ҳолатга мослашишда ва ижтимоий ҳаётга қайтишда муваффақиятли ёрдам беради.