Аутизм одатда болалик даврида юзага келадиган, ижтимоий ўзаро таъсир, мулоқот ва хатти-ҳаракатларда сезиларли қийинчиликларга олиб келадиган нейроривожланиш бузилишидир. Аутизм бир қатор аломатлар ва хусусиятларни ўз ичига олган кенг спектрда ифодаланади ва ҳар бир шахсда фарқ қилиши мумкин. Ушбу мақолада сиз аутизм нима, унинг белгилари, сабаблари ва уни қандай бошқариш мумкинлиги ҳақида тўлиқ маълумот топасиз.
Аутизм нима?
Аутизм — бу нейроривожланишнинг бузилиши бўлиб, унда одам ижтимоий ўзаро таъсир ва мулоқот қобилиятларида сезиларли қийинчиликларни бошдан кечиради, чекланган ва такрорланадиган хатти-ҳаракатларни намоён қилади. Аутизм нима учун пайдо бўлиши аниқ эмас, аммо генетик, атроф-муҳит ва неврологик омилларнинг комбинатсияси рол ўйнайди деб тахмин қилинади.
Аутизм белгилари
Аутизм белгилари жуда хилма-хил бўлиши мумкин ва ҳар бир одамда фарқ қилиши мумкин. Аммо, одатда, қуйидаги аломатлар тез-тез кузатилади:
Ижтимоий муносабатлардаги қийинчиликлар: Аутизмли одамлар кўпинча бошқалар билан табиий ижтимоий мулоқотда қийинчиликларга дуч келишади. Улар кўз билан алоқа қилишда, ҳиссий ифодаларни тушунишда ва бошқаларнинг ҳиссий реактсияларига жавоб беришда қийинчиликларга дуч келишлари мумкин.
Чекланган мулоқот қобилиятлари: Аутизмли одамлар нутқ ва тил кўникмаларини ривожлантириш жараёнида кечикишларга дуч келиши мумкин.
Такрорланувчи хатти-ҳаракатлар: Аутистик одамлар кўпинча бир хил ҳаракатлар ёки хатти-ҳаракатларни такрорлашга мойилдирлар. Бу муайян объэктларга ҳаддан ташқари қизиқишни ўз ичига олиши мумкин.
Режимларга риоя қилиш: Улар ўзгаришларга чидамли бўлиши ва муайян тартиб ёки кетма-кетликка риоя қилиши мумкин.
Сезгиларни қайта ишлаш муаммолари: Баъзи аутизмли одамлар товушларга, ёруғликка ёки тактил стимулларга ўта сезгир бўлиши мумкин ёки аксинча, улар бу огоҳлантиришларга жуда кам жавоб беришлари мумкин.
Диққат ва эътибор билан боғлиқ қийинчиликлар: Аутизмли одамлар кўпинча диққатни жамлашда ва маълум бир мавзуга эътибор беришда қийналадилар.
Аутизм сабаблари
Аутизмнинг аниқ сабаблари номаълум бўлса-да, бу генетик, атроф-муҳит ва неврологик омилларнинг ўзаро таъсири деб ҳисобланади. Баъзи хавф омилларига қуйидагилар киради:
- Генетик омиллар: Оилада аутизм тарихи аутизм хавфини ошириши мумкин.
- Атроф-муҳит омиллари: Ҳомиладорлик даврида таъсир қиладиган баъзи атроф-муҳит омиллари аутизм хавфига таъсир қилиши мумкин. Масалан, эрта туғилиш, ҳомиладорлик пайтида ишлатиладиган дорилар.
- Иммун тизими муаммолари: Ҳомиладорлик даврида онанинг иммунитет тизимидаги муаммолар аутизм хавфини ошириши мумкин.
Аутизмни бошқариш
Аутизм билан курашиш ва инсоннинг ҳаёт сифатини яхшилашнинг кўплаб усуллари мавжуд:
- Эрта аралашув: Эрта ташхис қўйиш ва аралашув аутизмли болаларнинг ривожланишига ижобий таъсир кўрсатиши мумкин.
- Таълим ва терапия: Махсус таълим дастурлари, нутқ терапияси, хулқ-атвор терапияси ва бошқа терапия турлари аутизмли одамларга ўз малакаларини оширишга ёрдам беради.
- Дори-дармонлар: Баъзи ҳолларда дори-дармонлар муайян симптомларни бошқариш учун ишлатилиши мумкин.
- Оилаларда қўллаб-қувватлаш гуруҳлари: Оилаларда қўллаб-қувватлаш гуруҳлари маълумот алмашиш ва ҳиссий ёрдам кўрсатиши мумкин.
- Мос муҳитини яратиш: Аутистик шахсларнинг ҳиссий эҳтиёжларига мос келадиган муҳитни яратиш муҳимдир.
- Ҳамкорликдаги ёрдам хизматлари: Мактаб, оила ва соғлиқни сақлаш мутахассислари ўртасидаги ҳамкорлик инсон эҳтиёжларини янада самаралироқ бошқаришга ёрдам беради.
Хулоса
Аутизм — бу турли хил симптомларни келтириб чиқарадиган мураккаб нейро-ривожланиш бузилиши. Ҳар бир аутистик шахс ўзига хосдир ва алоҳида ёндашувни талаб қилади. Эрта ташхис, тегишли аралашув ва ёрдам билан аутизмли шахсларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш мумкин. Давом этаётган тадқиқотлар аутизм нима учун пайдо бўлишини аниқ тушуниш ва самарали даволаш усулларини ишлаб чиқиш учун муҳимдир.