Биологик эволютсия тирик мавжудотларнинг вақт ўтиши билан ўзгариши ва хилма-хиллигини тушунтиради. Чарлз Дарвиннинг эволютсия назарияси тирик мавжудотлар умумий аждоддан келиб чиққан ва умумий шажарага эга деган фикрни илгари суради. Ушбу мақолада биз биогенетик қонун деб ҳам аталадиган рекапитулятсия назариясини кўриб чиқамиз. Биогенетик қонун эмбрион ривожланишидаги ўхшашликлар тирик мавжудотларнинг эволютсион ўтмиши ҳақида маълумот беради, деб таклиф қилади. Ушбу назарияни тушуниш учун биз биогенетик қонунни батафсил ўрганамиз.
Биогенетик қонун нима
Биогенетик қонуни Эрнст Геккел томонидан илгари сурилган назария бўлиб, эмбрион ривожланишидаги ўхшашликлар тирик мавжудотларнинг эволютсион ўтмишини акс эттиради, деб даъво қилади. Бу қонунга кўра, тирик мавжудотлар эмбрион босқичларида аждод шаклларининг айрим хусусиятларини такрорлайди. Яъни, тирик мавжудотларнинг эмбрионлари эволютсион шажарада олдинги шаклларнинг изларини олиб юради.
Биогенетик қонунга мисоллар
Биогенетик қонуни тирик мавжудотларнинг эмбрион ривожланишида кузатилган ўхшашлик ва босқичларни ўрганиш орқали тасдиқланади. Мана, биогенетика қонунига баъзи мисоллар:
Инсон эмбрионидаги дум изи: Инсон эмбрионининг дастлабки босқичларида дум изи бор. Бу одамларнинг эволютсион тарихидаги сутемизувчиларнинг аждодларининг думларига ишорадир. Дум эмбрионнинг кейинги босқичларида йўқолади.
Балиқларнинг жабра ёриқлари: Балиқ эмбрионларида дастлабки босқичларда жабра ёриқлари мавжуд. Бу жабра нафас олаётганда балиқ фойдаланиш хусусиятига ишора қилади. Инсон эмбрионида ҳам шунга ўхшаш жабра ёриқлари мавжуд, аммо бу ёриқлар охир-оқибат қулоқ ва бўйин тузилмаларини ҳосил қилади.
Илонларнинг оёқ белгиси: Илон эмбрионларида дастлабки босқичларда оёқ излари бор. Бу илонларнинг эволютсион тарихида судралувчилар аждодларининг оёқларини акс эттирувчи хусусиятдир. Бироқ, илонларнинг катталар шаклида оёқлари йўқ.
Биогенетик қонунининг талқини
Биогенетик қонуни тирик мавжудотларнинг эмбрион ривожланишидаги ўхшашликларни тушунтиришга ҳаракат қилганда баъзи танқидларга дуч келди. Бугунги кунда олимлар баъзи эмбрион ўхшашликлари ҳақиқатан ҳам эволютсия эканлигини тан олишса, бошқалари кўпроқ эмбрион жараёнлар умумий механизмлар натижасида юзага келади, деб таъкидлайдилар. Мисол учун, ду ёки жабра ёриқлари эволютсион ўтмишнинг кўрсаткичи эмас, балки эмбрион ривожланишнинг умумий жараёнлари сифатида қаралиши мумкин.
Хулоса
Биогенетик қонуни тирик мавжудотларнинг эмбрион ривожланишидаги ўхшашлик эволютсион мерос изларини акс эттирувчи назариядир. Эмбрион босқичларида кузатилган дум излари, жабра ёриқлари ва шунга ўхшаш хусусиятлар тирик мавжудотларда ўзларининг эволютсион шажарасининг излари борлигини кўрсатади. Бироқ, биогенетик қонуни баъзи танқидларга дуч келди ва баъзи ўхшашликлар эмбрион жараёнларнинг умумийлигидан келиб чиқади, деб таъкидланган.
Биогенетик қонуннинг тўғрилиги ва қўлланилиши ҳали ҳам муҳокама қилинмоқда. Эмбрион ривожланишини ўрганиш эволютсион жараёнларни тушуниш учун муҳим восита бўлса-да, уни бошқа эволютсион далиллар билан биргаликда баҳолаш керак. Эволютсия, тирик мавжудотларнинг умумий аждоддан келиб чиққанлиги ва вақт ўтиши билан ўзгарганлиги кенг илмий асосда мавжуд. Биогенетика қонуни эмбрион ривожланиш эволютсион ўтмиш изларини акс эттиради деган фикрни илгари сурган ҳолда бу эволютсион жараёнларни чуқурроқ тушунишга имкон беради.