«Браун ҳаракати» атамаси тўхтовсиз ва тартибсиз ҳаракатга ишора қилувчи физик ҳодисани тавсифлайди. Бу ҳодиса молекуляр даражадаги тасодифий ҳаракатланувчи кичик заррачаларнинг ҳаракатлари туфайли кузатиладиган хатти-ҳаракатлардир. Браун ҳаракати 1827 йилда шотландиялик ботаник Роберт Браун томонидан кашф этилган.
Браун ўсимлик гулчангларини микроскоп остида текширганда, у бу гулчанг доналари тартибсиз ва доимий равишда ҳаракатланишини пайқади. Бу ҳаракат гулчанг доналари атрофидаги сув молекулаларининг тўхтовсиз ва тартибсиз ҳаракати туфайли содир бўлади.
Брауннинг кашфиёти вақт ўтиши билан бу тасодифий ҳаракат умумийроқ ҳодиса эканлигини кўрсатди. Бу кузатиш вақт ўтиши билан Алберт Эйнштейн ва бошқа олимлар томонидан математик тарзда тушунтирилди ва Браун ҳаракатининг асосий тамойиллари очиб берилди.
Ушбу ҳаракатнинг асосий хусусиятлари:
Тартибсиз йўналиш: Заррачалар аниқ йўналишда ҳаракатланмайди. Улар бутунлай тасодифий йўналишда ҳаракат қилишади.
Узлуксиз ҳаракат: Заррачалар узлуксиз ҳаракат қилади. Улар молекуляр даражадаги тўқнашувлар туфайли доимий тебранишларни кўрсатадилар.
Диффузия: Браун ҳаракати диффузия каби жараёнларга ҳисса қўшиши мумкин. Бу заррачаларнинг юқори зичликдан паст зичликка табиий тарқалишини англатади.
Ҳарорат билан боғлиқ: Ҳарорат ошиши билан Брауннинг ҳаракати ҳам ортади. Бу молекуляр даражада иссиқлик энергиясининг ортиши билан боғлиқ.
Браун ҳаракатининг кашф этилиши атомлар ва молекулаларнинг мавжудлигини ва бу зарралар орасидаги ўзаро таъсирни тушуниш йўлидаги муҳим қадам ҳисобланади. Шу билан бирга, ушбу ҳодисани кузатиш ва таҳлил қилиш фаннинг нанотехнология, биология, кимё ва физика каби кўплаб соҳаларида қўлланилишини топди.