Буқоқ — қалқонсимон безнинг одатдагидан каттароқ бўлган ҳолати. Қалқонсимон без — бўйиннинг олд қисмида жойлашган ва организмдаги метаболизмни тартибга солувчи без. Қалқонсимон без тироксин (Т4) ва триёдтиронин(Т3) деб номланувчи иккита гормон ишлаб чиқаради. Бу гормонлар организмнинг энергия сарфи, ўсиши ва ривожланиши, нерв тизимининг ишлашига таъсир қилади.
Буқоқ қалқонсимон безнинг этарли даражада гормони ишлаб чиқармаслиги (гипотироидизм) ёки жуда кўп ишлаб чиқариши (гипертироидизм) натижасида пайдо бўлиши мумкин. Қалқонсимон безнинг нормал ишлашига қарамай, катталашишига олиб келадиган баъзи ҳолатлар ҳам мавжуд. Бундай ҳолатларга қалқонсимон бездаги тугунлар деб аталадиган кичик массалар, яллиғланиш (тироидит), ҳомиладорлик ёки менопауза киради.
Буқоқнинг белгилари қандай?
Буқоқнинг белгилари қалқонсимон безнинг катталигига, унинг сабабига ва қалқонсимон гормонлар даражасига қараб фарқ қилиши мумкин. Баъзи одамларда ҳеч қандай аломатлар бўлмаса-да, баъзиларида қуйидаги аломатлар пайдо бўлиши мумкин:
- Томоқдаги тўлиқлик ёки сиқилиш ҳисси
- Ютиш ёки нафас олишда қийинчилик
- Ҳиқилдоқ
- Йўтал
- Бўйиннинг шишиши
- Бўйиндаги оғриқ ёки сезгирлик
- Юрак тез уриши
- Асабийлашиш
- Терлаш
- Вазн йўқотиш ёки килограмм ортиши
- Соч тўкилиши
- Терининг қуруқлиги
- Ич қотиши ёки диарея
- Уйқу бузилиши
Буқоқнинг сабаблари нима?
Буқоқнинг энг кенг тарқалган сабаби ёд танқислигидир. Ёд қалқонсимон без гормонларини ишлаб чиқариш учун зарур бўлган минералдир. Буқоқ кўпроқ ёд танқислиги бўлган ҳудудларда яшовчи одамларда учрайди. Бу хавфни ёдланган туздан фойдаланиш ёки ёдланган овқатларни истеъмол қилиш орқали камайтириш мумкин.
Буқоқнинг бошқа сабаблари қуйидагилардан иборат:
Аутоиммун касалликлар: Бу касалликларда тананинг иммунитет тизими ўз тўқималарига ҳужум қилади ва қалқонсимон безга зарар этказади. Масалан, Ҳашимото тироидити (гипотироидизмни келтириб чиқарадиган) ёки Гравес касаллиги (гипертироидизмни келтириб чиқаради).
Қалқонсимон тугунлар: Бу қалқонсимон безда ҳосил бўлган яхши ёки ёмон хулқли массалар. Тугунлар битта ёки кўп бўлиши мумкин ва қалқонсимон гормонлар ишлаб чиқаришни кўпайтириши ёки камайтириши мумкин.
Тироидит: қалқонсимон безнинг яллиғланиши. Вирусли инфексиялар, аутоиммун касалликлар ёки дорилар тироидитга олиб келиши мумкин. Тироидит вақтинчалик ёки доимий бўлиши мумкин ва гипотироидизм ёки гипертироидизмга олиб келиши мумкин.
Ҳомиладорлик: Ҳомиладорлик даврида аёл танасида инсон хорионик гонадотропини (ҳКГ) деб аталадиган гормон ажралиб чиқади. Ушбу гормон қалқонсимон безни рағбатлантириши мумкин, бу унинг катталашишига ва ортиқча тироид гормони ишлаб чиқаришига олиб келади. Бу ҳолат одатда туғилгандан кейин йўқолади.
Менопауза: Менопауза даврида аёллар организмида эстроген гормони даражаси пасаяди. Ушбу гормон қалқонсимон гормонлар ишлаб чиқаришга таъсир қилади. Эстроген даражасидаги ўзгаришлар қалқонсимон безнинг катталашишига ёки тугунларнинг шаклланишига олиб келиши мумкин.
Буқоқ қандай ташхис қилинади?
Буқоқ ташхисини қўйиш учун шифокорингиз бўйин соҳасини текширади ва қалқонсимон безнинг ҳажми ва шаклини ва тугунлар мавжудлигини баҳолайди. Шунингдек, у қалқонсимон гормонлар даражасини ўлчаш учун қон тестларини буюриши мумкин. Қалқонсимон без гормони даражаси нормал бўлса ҳам, қалқонсимон безни огоҳлантирувчи гормон (ТШ) даражаси юқори бўлса, бу гипотироидизмни кўрсатиши мумкин.
Сизнинг шифокорингиз, шунингдек, қалқонсимон безнинг тузилиши ва функтсиясини батафсилроқ ўрганиш учун баъзи кўриш тестларини ўтказиши мумкин. Ушбу тестларга қуйидагилар киради:
- Ултрасонография: Бу қалқонсимон безнинг ўлчами, шакли ва тугунларининг мавжудлигини кўрсатадиган тасвирлаш усули. У тугунларнинг яхши ёки ёмон хулқли эканлигини аниқлаш учун ишлатилиши мумкин.
- Радиоактив ёд сканерлаш: Бу қалқонсимон безнинг ёд сўрилишини ўлчайдиган тест. Қалқонсимон без одатдагидан кўпроқ ёд олса, бу гипертироидизмга олиб келади; Агар у одатдагидан камроқ қабул қилса, бу гипотироидизмни кўрсатади.
- Биопсия: қалқонсимон без ёки тугунлардан юпқа игна билан тўқима намунаси олинади ва микроскоп остида текширилади. У тугунларнинг саратон эканлигини аниқлаш учун ишлатилади.
Буқоқни даволаш усуллари қандай?
Буқоқни даволаш унинг сабаби, ҳажми ва белгиларига қараб фарқланади. Баъзи ҳолларда даволаниш шарт эмас ва фақат мунтазам мониторинг қилиш кифоя. Баъзи ҳолларда қуйидаги даволаш усуллари қўлланилиши мумкин:
Дори-дармонлар билан даволаш: гипотироидизм бўлса, этишмаётган қалқонсимон гормонни алмаштириш учун синтетик тироксин препарати берилади. Гипертироидизм бўлса, тироид гормонларини ишлаб чиқаришни камайтириш учун антитироид дорилар қўлланилади. Семптомларни энгиллаштириш учун бета-блокер препаратлари ҳам берилиши мумкин.
Радиоактив ёд билан даволаш: Гипертироидизмда оғиз орқали қабул қилинган радиоактив ёд қалқонсимон безга этиб, ҳаддан ташқари фаол ҳужайраларни йўқ қиладиган даволаш усули ҳисобланади. Ушбу даволанишдан кейин гипотироидизм ривожланиши мумкин ва умрбод дори-дармонлар талаб қилиниши мумкин.
Жарроҳлик билан даволаш: Бу қалқонсимон безни тўлиқ ёки қисман олиб ташлаш оператсияси. Катта буқоқ, дори-дармонлар даволашга ёрдам бермайдиган ҳолатлар учунжарроҳлик қўланилади. Жарроҳликдан кейин гипотироидизм ривожланиши мумкин ва умрбод дори-дармонлар талаб қилиниши мумкин.
Буқоқни қандай олдини олиш мумкин
Буқоқнинг олдини олишнинг энг муҳим омили ёдни этарли даражада истеъмол қилишдир. Ёдланган туздан фойдаланиш ёки ёдланган овқатларни истеъмол қилиш буқоқ хавфини камайтириши мумкин. Қалқонсимон без билан боғлиқ муаммолар мавжуд бўлганда, шифокор билан маслаҳатлашиш ва мунтазам текширувдан ўтиш ҳам муҳимдир.