Қизиқарли кимё оламида турли элементлар турли хоссалари билан ажралиб туради. Булар орасида кўпчиликка маълум бўлмаган ва кўпинча зиёфатларда рангли чироқларда кўринадиган гелий алоҳида ўрин тутади. Коинотдаги иккинчи энг кенг тарқалган элемент сифатида гелий турли хил илмий ва саноатда муҳим рол ўйнайди. Ушбу мақола гелийнинг кашфиётидан тортиб, унинг ажойиб хусусиятларигача ва унинг кимё ва бошқа соҳаларга таъсирини ўрганмиз.
| Гелий |
|---|
| ← Рух | Хлор → |
| Оддий модданинг кўриниши Инерт газ ҳолда ранг , таъм ва ҳидга эга эмас |
| Атом хоссалари |
| Номи, белги, рақами ——————-→ Гелий / Гелий (Hе), 2 |
| Атом массаси ——————-→ 4.0026 м.а.б. (г/мол); |
| Электрон конфигуратсияси ——————-→1с2 |
| Атом радиуси ——————-→ ? (31) пм |
| Кимёвий хоссалари |
| Ковалент радиус ——————-→ 28 пм |
| Ион радиуси ——————-→ 93 пм |
| Электрманфийлиги ——————-→ 4.5 (полинг шкаласи бўйича) |
| Оксидланиш даражаси ——————-→ 0 |
| Ионланиш энергияси ——————-→ 2361,3 кЖ/мол; (24,47 эВ) |
| Oddiy moddaning termodinamik xususiyatlari |
| Зичлик ( н.ш. да ) ——————-→ 0.00017846 (+20 ° К да) г / см3 |
| Эриш ҳарорати ——————-→ 0,95 К; -272,2 °К, |
| Қайнатиш ҳарорати ——————-→ 4,2152 К; -268,94 °К |
| Солиштирма эриш иссиқлиги ——————-→ 0,0138 кЖ/мол; |
| Солиштирма бугланиш иссиқлиги ——————-→ 0,0829 кЖ/мол; |
| Моляр иссиқликги ——————-→ 20,79 кЖ/(К∙мол); |
| Моляр ҳажми ——————-→ 31,81 мол/см3; |
| Оддий модданинг кристалл панжараси |
| Панжара тузилиши ——————-→ Гегсаганал |
| Панжара параметрлари ——————-→ а=3,570 Å; к=5,84 Å |
| Бошқа хусусиятлар |
| Иссиқлик ўтказувчанлиги ——————-→ (300 К) 0,152 Вт/(м·К); |
| CAS raqami ——————-→7440-59-7 |
Эмиссия спектри |
Кашфиёти
Гелийнинг кашфиёти 1868-йилда франтсуз астрономи Пер Янссен ва инглиз астрономи Жозеф Норман Локер мустақил равишда қуёш тутилиши пайтида қуёш спектрида сариқ чизиқни кузатганларида бошланган. Бу ўзига хос чизиқни ўша пайтда бирон бир маълум элемент билан боғлаш мумкин эмас эди. Бир неча йил ўтгач, Шотландия кимёгари Уилям Рамсай 1895 йилда клевит деб номланган уран минералини таҳлил қилиш пайтида Ерда гелийни топди. «Гелий» номи юнонча «ҳелиос» сўзидан олинган бўлиб, қуёш спектрларида дастлабки кашфиёти туфайли қуёш деган маънони англатади.
Хусусиятлари
Гелий даврий жадвалдаги асил газлар гуруҳига киради, унинг инерт табиати ва бошқа элементлар билан реактивлиги йўқлиги билан ажралиб туради. Гелий водороддан кейин коинотдаги иккинчи энг энгил ва иккинчи энг кўп элементдир. Унинг атом номери 2 бўлиб, у фақат иккита электронга эга, бу унга барқарор ва тўлиқ электрон конфигуратсиясини беради.
Гелийнинг энг ўзига хос хусусиятларидан бири унинг жуда паст қайнаш ва эриш нуқталари бўлиб, уни мутлақ нолга яқин ҳароратларда суюқлик бўлиб қоладиган ягона элементга айлантиради. Бу хусусият криогеника ва суперўтказувчанликни тадқиқ қилишда муҳим аҳамиятга эга.
| Асосий изотоплари | Декай | |||
|---|---|---|---|---|
| миқдори | ярим емирилиш даври ( т 1/2 ) | моде | продукт | |
| 3He | 0.0002% | барқарор | ||
| 4He | 99.9998% | барқарор | ||
Гелийнинг ишлатилиши
Ҳаво шарлари ва ҳаво кемалари:
Эҳтимол, гелийдан энг кўп фойдаланиш шарларни пуфлашдир. Водороддан фарқли ўлароқ, гелий ёнмайди, бу уни эрдан нарсаларни кўтариш учун хавфсизроқ танлов қилади. Гелий билан тўлдирилган шарлар бутун дунё бўйлаб байрамлар ва тадбирларда асосий қисмига айланган.
Тиббий тасвир:
Гелийнинг ноёб хусусиятлари магнит-резонанс томография (МРТ) машиналарида ҳал қилувчи рол ўйнайди. МРТ сканерларида суперўтказувчи магнитларни совутиш суюқ гелий ёрдамида амалга оширилади, бу батафсил тиббий тасвирларни ишлаб чиқариш имконини беради.
Криогеник:
Гелийнинг паст қайнаш нуқтаси уни криогеник дастурларда ишлатиш имконини берди. У заррача тезлатгичлари ва инфрақизил телескоплар каби турли хил илмий асбобларни жуда паст ҳароратларда совутиш учун ишлатилади ва уларнинг иш фаолиятини яхшилайди.
Гелийдан барқарор фойдаланиш
Гелий бутун дунё бўйлаб чекланган миқдорда мавжуд бўлган ресурсдир. Шу сабабли, олимлар ва саноат мутахассислари гелийдан барқарор ва самарали фойдаланиш учун турли хил тадқиқотлар ўтказмоқда. Гелийнинг иқтисодий ва илмий аҳамияти янада эҳтиёткорлик билан бошқаришни талаб қилади.
Хулоса
Хулоса қилиб айтганда, гелий энгил ва реактив элементдир, аммо унинг турли хил илмий ва саноат соҳаларига таъсири чуқурдир. Балонларни кўтаришдан тортиб, илғор илмий асбобларни совутишгача фойдаланилади. Гелий бизнинг табиий дунё ҳақидаги тушунчамизни кенгайтириш ва технологик ютуқларни яхшилашда муҳим рол ўйнашда давом этмоқда.