Ҳужайралар ўзларининг мураккаб тузилмалари ва функтсиялари билан тирик организмларнинг асосий бирлигидир. Ҳужайралар ичида содир бўладиган кўплаб ҳаётий жараёнлар маълум органеллалар ва тузилмалар орқали амалга оширилади. Голжи аппарати ҳужайра ичида оқсилни қайта ишлаш, модификатсия қилиш ва ташиш каби муҳим функтсияларни бажарадиган органелладир. Ушбу мақолада Голжи аппаратининг тузилиши, функтсияси ва ҳужайрадаги аҳамияти ва унинг оқсилларни қайта ишлаш ва ташиш жараёнларидаги роли кўриб чиқилади.
Голжи аппаратининг тузилиши
Голжи аппарати бир қатор текис ёки кависли мембраналардан ташкил топган органелладир. У ҳужайра ичидаги эндоплазматик тўр (ЭТ) билан боғланади ва ЭТдан оқсилларни қайта ишлайди, ўзгартиради ва ташийди. Голжи аппарати учта алоҳида ҳудуддан иборат: сис юзи, транс юзи ва ўрта камераси. Сис юзи ЭТ дан оқсилларни қабул қилади, транс юзи эса қайта ишланган оқсилларни ҳужайранинг бошқа қисмларига ёки ҳужайрадан ташқарига ўтказади. Ўртача бўлинма сис ва транс юзи ўртасида жойлашган бўлиб, оқсилларни қайта ишлаш шу эрда содир бўлади.
Голжи мажмуасининг функсиялари
Оқсилни қайта ишлаш ва ўзгартириш: Голжи аппарати ҳужайра ичидаги оқсилларни қайта ишлаш ва ўзгартириш учун муҳим рол ўйнайди. Қайта ишланмаган оқсиллар ЭТ дан Голжи аппаратига кўчирилади ва у эрда турли ферментатив реактсияларга учрайди. Бу реаксияларга оқсиллар шаклининг ўзгариши, гликозилланиш (қандлар қўшилиши), фосфорланиш (фосфат гуруҳи қўшилиши) киради. Ушбу модификатсиялар оқсилларни йиғиш, барқарор бўлиш ва тўғри ишлашига имкон беради.
Оқсилларни ташиш: Голжи аппарати қайта ишланган оқсилларни ҳужайрадаги керакли жойларга ташийди. Қайта ишланган оқсиллар мақсадли органеллаларга ёки ҳужайра мембранасига, голжи аппаратининг транс-юзида жойлашган пуфакчалар орқали этказилади.
Секретсия: Голжи аппарати ажраладиган оқсилларни ишлаб чиқариш ва секретсиясини ҳам таъминлайди. Голжи аппаратининг транс юзида жойлашган весикулаларда безларга ўтадиган оқсиллар мавжуд. Бу пуфакчалар ҳужайрадан ажралиб чиқадиган оқсилларни ташишни таъминлайди. Масалан, гормонлар ёки овқат ҳазм қилиш ферментлари каби ажралиб чиқиши керак бўлган оқсиллар Голжи аппарати томонидан пакетланади ва ҳужайрадан чиқарилади.
(1) ядроча
(2) ядро
(3) рибосома (кичик нуқта)
(4) пуфакча
(5) донодор эндоплазматик тўр
(6) Голжи аппарати
(7) ситоскелет
(8) силлиқ эндоплазматик тўр
(9) митохондрия
(10) вакуола
(11) ситоплазма
(12) лизосома
(13) сентриола ва сентросома
Голжи мажмуасининг аҳамияти
Голжи аппарати ҳужайра ичидаги оқсилларни қайта ишлаш, модификатсиялаш ва ташишда муҳим марказий органоид ҳисобланади. Оосилларни тўғри қайта ишлаш ва ташиш ҳужайранинг соғлом функтсияларини сақлаб туриши учун жуда муҳимдир. Голжи аппарати бу жараёнларни мувофиқлаштиришни таъминлайди, ҳужайранинг оқсил эҳтиёжларини қондиради, ҳужайра мембранасининг қайта тузилишига ва ҳужайралараро алоқага таъсир қилади. Шу билан бирга, ажратилиши керак бўлган оқсилларни керакли жойларга кўчириш ва ажратишни таъминлаш орқали ҳужайранинг ташқи дунё билан ўзаро таъсирини таъминлайди.
Хулоса
Голжи аппарати ҳужайра ичидаги оқсилларни қайта ишлаш, модификатсия қилиш ва ташишда муҳим рол ўйнайдиган органелладир. Қайта ишланмаган оқсилларни ЭТ дан Голжи аппаратига ташиш билан бошланадиган жараён оқсилларни Голжи аппарати ичидаги ферментатив реактсиялар орқали ўзгартиришга имкон беради. Кейин қайта ишланган оқсиллар ўз вазифаларини бажариш учун мақсадли органеллаларга ёки ҳужайра мембранасига кўчирилиши мумкин. Голжи аппарати ажраладиган оқсилларни ишлаб чиқариш ва секретсиясини ҳам назорат қилади. Голжи аппарати оқсилларни қайта ишлаш ва ташишдаги аҳамияти туфайли ҳужайраларнинг соғлом функтсияларини сақлаб туриши учун муҳим органоиддир.