Ж.Пиаже (1896—1980) швецариялик ва франсуз психологи болиб, у 52 та китоб ва 458 та илмий мақолалар муаллифи, Женева генетик психология мактабининг кўзга кўринган вакилларидан биридир. Ж.Пиаженинг илмий ижодиёти шу қадар турли хил кўринишдаги методологик ва назарий баҳс-мунозаралар предмети бўлиб қолишда давом етмоқда. Ж.Пиаже томонидан кашф етилган феноменлар еса експериментал қайта текширилиб чиқилмоқда. Ж.Пиаже боланинг билиш фаолияти механизмларини ўрганган. Ж.Пиаже интеллект шаклланишини барча бошқа психик жараёнлар боғлиқ бўлган боланинг психик ривожланишини марказий чизиғи сифатида кўриб чиққан. Ж.Пиаже ишларида тадқиқ етилган асосий масалалар бола тафакурининг ўзига хос хусусиятлари болада интеллектни келиб чиқиши ва ривожланиши фундаментал жисмоний ҳамда математик тасаввур ва тушунчаларни шаклланиш усуллари ва йўллари объйект, макон, вақт, сабаб, тасодиф кабилар идрок, хотира, тасаввур, ўйин, тақлид, нутқ ривожланиши ва билиш жараёнида уларнинг вазифаси кабиларни ўрганган.
Илмий ижодининг дастлабки босқичлари. Жан Пиаже болаларнинг мияси ривожланишига физик олам таъсир кўрсатади, деб ҳисоблаган бўлса, ёш даврларини ўрганган рус психологи Лев Вигосткий(1895—1934) боланинг ақл идроки ривожланишига ижтимоий муҳитнинг ўрни катталигига урғу берган. Пиаже болаларни ёш олимлар деб айтган, Виготский еса уларни ёш шогирдлар деган. Бунга кўра ота-оналар ёки тарбиячилар томонидан болаларга бирор нарса
ўргатилса ёки янги сўзлар берилса, уларни болалар ўзлаштириб идрокнинг юқори босқичларига ўтишлари мумкин. Нутқ ва ижтимоий муҳитнинг муҳим қисмлари ўргатилиши, ақл-идрокка пойдевор яратиб беради.
Ж.Пиаже тадқиқотлари боланинг тафаккури ва нутқи ҳамда унинг мантиқи ва дунёқараши ҳақидаги таълимотини ривожланишида бутун даврни ташкил қилган. Улар тарихий аҳамиятга егалиги хусусида Л.С.Виготский Ж.Пиаженинг илк ишларидаёқ ёзган еди. Енг муҳими шундан иборатки, Ж.Пиаже бола катталарга нисбатан «еси пастлиги» ва катталар интеллекти билан таққослаганда боланинг тафаккури миқдорий камчликка егалиги ёндашувидан воз кечиб, болалар тафаккурини сифат жиҳатдан ўзига хослигини тадқиқ қилиш вазифасини биринчи бўлиб қўйган. Т. Симон лабораториясида ишлаётиб ёш Ж.Пиаже болалар мактабгача тарбия ёшидагилар нутқига кўпроқ аҳамият қаратган, уни айниқса тест саволларига жавоб беришидаги такрорланувчи хатолар қизиқтирган болалар боғчаси шароитида тадқиқот ўтказилиб, унда кузатувчилар еркин фаолият (расм чизиш ясаш ёки ўйин давомида болаларнинг барча айтган фикрлари ва бажарадиган ҳаракатларини тизимли равишда қайд қилиб борганлар. Ж.Пиаже тахминига кўра, болалар фикрларини иккита гуруҳга бўлиш мумкинлигини кўрсатади. Суҳбатдошини жавоб қайтаришига манфаатдорлиги характерланади, унинг вазифаси суҳбатдошга таъсир кўрсатиш.
- Ижтимоийлашган нутқ даражалари категориялари ахборот, танқид, буйруқ, илтимос, тақлид, савол, жавоб.
- Егоцентрик нутқ шакли бўйича бу фикрлар ҳар хил бўлиши мумкин такрорлаш (ехолалия) монолог жамоавий бироқ умумийлиги суҳбатдошининг нуқтайи назари қандайлиги, уни тинглаётганлиги билан қизиқмай бола айни дамда нимани ўйлаётган болса шу ҳақида ўз фикрини билдиради. Егоцентрик нутқ вазифаси таъсирлироқдир «Суҳбатлашишдан қониқиш» ҳаракатларни кузатилиши ва ритмлилиги Ж.Пиаже боланинг еркин нутқида егоцентрик нутқ ҳиссасини ўлчаб кўриб, илк ёшда егоцентрик нутқ коеффициенти юқорилигини -75%, 6—7 ёшга келиб аста-секин пасайишини аниқлаган. Таъкидларнинг оддий тўқнашувини емас, балки томонларнинг ўзаро тушуниши ва тушунтиришга манфаатдорлиги билан кузатиладиган нуқтайи назарлар алмашинувини ўзида намоён қилувчи баҳс-мунозара фақатгина 7—8 ёшга келиб юзага келади. Ж.Пиаже егоцентрик нутқ фактларида болалар фикрини сифат жиҳатидан
ўзига хослигининг муҳим исботини кўрган. Ж.Пиаже фикрига кўра, кузатиш методи интеллектуал тестлар болалар фикрини ўзига хос хусусиятларини очишга қодир емас. Тест текшируви вазифани ҳал етишнинг пировард натижасинигина қайд етган Ж.Пиаже еса мактабгача тарбия ёшидаги болалар тафаккурининг ички тузилишигача кириб боришга ҳаракат қилганини Ж.Пиаже янги методни, клиник ёки суҳбат методини ишлаб чиққан. Ж.Пиаженинг клиник суҳбат методини бу бола билан қайд қилинган меъёрий саволлар билан чегараланиб қолмай еркин суҳбатлашишидир. Експериментатор ва боланинг мулоқотини мазмуни табиат ҳодисалари тушлар, ахлоқий меъёрларга тааллуқли бўлган. Кундалик ҳаётда болалар ўзлари кўпинча катталарга берадиган саволлардан иборат еди. «Осмонга қуёш қайердан келган, нима учун қуёш қуламайди, у қандай турибди, нима учун қуёш порлайди, нима учун шамол есади, шамол қандай қилиб ҳосил бўлади, одамлар қандай қилиб туш кўрадилар». Клиник метод бу пухта амалга ошириладиган маълумотларни аниқлаш, нутқ ва ақлий ривожланишнинг ёшга боғлиқ кесимидир. Тадқиқотчи саволлар бериб, боланинг фикр-мулоҳазаларини тинглайди. Боланинг ҳар бир олдинги жавобига боғлиқ бўлган қўшимча саволларни кейин беради. У бола ҳолатини нима аниқлаши унинг билиш фаолияти тузилиши қандайлигини аниқлашни назарда тутади. Клиник суҳбат давомида бола реаксиясини нотўғри талқин қилиш айни дамда керакли бўлган саволни топа олмай гангиб қолиш ёки аксинча кутилаётган жавобни сингдириш хавфи ҳар доим мавжуд бўлади. Клиник суҳбат ўзига хос сўров қилиш санъатини акс еттиради.
Ж.Пиаженинг дастлабки фарази гўдакнинг аутизмдан катталарнинг амалий ижтимоийлашган тафаккурига ўтишини таъминловчи тафаккурнинг оралиқ шакли егоцентрик тафаккурни аниқланганлигида еди. Ж.Пиаже психоанализдан аутистик ва ижтимоийлашган фикрлар фарқини ўзлаштириб олган. Aутистик фикр хоҳишни, еҳтиёжни қондиришга интилиш билан бошқариладиган индивидуаллаштирилган йўналмаган онгсизликдир, у образларда намоён бўлади. Ижтимоийлашган онгли йўналган фикр ижтимоий бўлиб, англанган онгли мақсадларга интилади, воқеликка уйғунлашади, тажриба ва мантиқ қонунларига бўйсунади. Нутқда ифодаланади, егоцентрик тафаккур — ирсий, функсионал тузилмавий нуқтайи назарлардан ривожланишидаги оралиқ шаклдир. Болалар тафаккурининг асосий ўзига хос хусусияти сифатида егоцентризм олам ҳақида фақатгина ўзининг бевосита фикрида туради ва бошқаларникини ҳисобга олмайди. Ж.Пиаже томонидан егоцентризм билишнинг англанмаган тизимли иллюзиясининг бир тури боланинг яширин ақлий ёндашуви сифатида кўриб чиқилган. Шу билан бирга егоцентрик тафаккур — ташқи олам таъсирининг мураккаб белгиси, бу ўз манбаларида фаол билиш ёндашуви, ақлнинг бошланғич билиш марказидир. Ж.Пиаже егоцентризмни болалар тафаккурининг барча бошқа ўзига хос хусусиятларининг асоси, илдизи сифатида талқин қилади, егоцентризмни бевосита кузатувда аниқлаб болмайди, у бошқа феноменлар орқали намоён бўлади. Уларнинг орасида болалар тафаккурининг хусусиятлари мавжуд: реализм, анимизм, артификализм.
Реализм. Ривожланишнинг маълум бир босқичида болалар предметларни қандай бевосита идрок қилсалар, ана шундай талқин қиладилар. (Масалан, сайр давомида ой болани кузатиб боради), реализм интеллектуал бўлади — шамол дарахт шохларини силайди, предметнинг номи предметни ўзи каби шу қадар аниқ бўладики, предмет кўриниши очиқ-ойдин ва бола буюм ҳақида нимани билса барчасини қамраб олади. Aхлоқий реализм бола хатти-ҳаракатларида ички мақсадни инобатга олмай у ҳақида фақат пировард натижага қараб фикр юритишида намоён болади. Масалан, ким кўпроқ пиёла синдирган болса ана шу кўпроқ айбдор болади, яъни биттаси ёрдам беришни хоҳлаб, тасодифан идишни қолидан тушириб юборган болса иккинчиси, ғазабланиб атайин идишларни синдиргани ҳисобга олинмайди.
Aнимизм умумий руҳлантириш, онг ва ҳаёт, ҳис-туйғулар билан буюмларни тақсимлашни биринчи навбатда мустақил ҳаракатланувчиларни, масалан, булут, дарё, ой, автомобил, улов ўзида намоён қилади.
Aртификализм табиат ҳодисаларини инсон фаолияти билан таққослаб тушунишдир. Барча мавжудлик инсон учун ёки унинг иродасига кўра инсон томонидан яратилган сифатида талқин етилади, қуёш бизга ёруғ бўлиши учун, кўл кемалар сузиши учун. Ж.Пиаже томонидан болалар мантиқининг ўзига хос хусусиятлари ажратилган рўйхат орасида синкретизм болалар тасаввурининг субйективлиги ва долзарб умумийлиги, барча билан барчани боғлаш фикри,
тенденсияси бир-бирига яқин сифатида тафсилот, сабаб ва оқибатларни
идрок қилиш;
— трансдуксия умумийликни четлаб хусусийдан хусусийликка
ўтиш;
— синтез ва ўз ҳолатига қобилияцизлиги флкр-мулоҳазалар
ўртасидаги боғлиқликни мавжуд емаслиги;
— қарама-қаршиликка сезгир емаслик;
— ўзини ўзи кузата олмаслик;
— англашдаги қийинчиликлар;
— тажриба учун сир бой бермаслик бола ташқи таъсирлар, тарбиядан айрим изолация қилинмаган, лекин унда бу ўзлаштирилган
ва шакли ўзгарган.
Барча бу хусусиятлар бола мантиғини белгиловчи комплексни, комплекс асосида еса егоцентрик нутқ ва тафаккур ётади. A.Биненинг уч ака-укалар ҳақидаги вазифани ҳал етиш жараёнида болаларда егоцентризмнинг яққол намоён бўлиши кузатилади. Шундай қилиб, оилада учта ака-ука Митя, Вова, Саша бўлсаю ва Сашадан унинг нечта акаси борлиги сўралганда, у ўзининг иккита акасини Митя ва Вова деб айтиб, тўғри жавоб беради. Кейин
Митяда нечта укаси борлиги аниқлаштирилганда одатда олти-йетти ёшгача бола янглишади. Битта Вова дея жавоб берди ваҳоланки, тўғри жавоб учун у хаёлан ўрнини, позициясини ўзгартириши зарур еди, акаси Митя ўрнини егаллаши керак, буни еса у уддалай олмайди. Боланинг егоцентрик ҳолатини яққол намунаси сифатида уч тоғ макети билан боғлиқ бўлган експеримент хизмат қилади. Бола учта ҳар хил рангдаги ва қўшимча фарқланувчи белгилардаги қорли чўққи, уйча, дарахт тоғ макетлари жойлаштирилган стол қаршисига ўтиради. Бошқа томонда қўғирчоқлар жойлаштирилган. Боладан (топшириқ вариантларидан бирида) унга ҳавола етилган нусхалардан тоғ кўриниши тасвирини қўглрчоқ уларни қандай кўраётган бўлса, худди шунисини топиш сўралган, 6—7 ёшгача болалар ўзлари нималарни кўрсалар, у акс еттирилган суратни танлашга мойилдирлар. Ж.Пиаже «Егоцентрик иллюзиянинг бу феноменини бошқа нуқтайи назарлар мавжудлиги ва уларни ўзиники билан солиштириб болмаслиги тасаввурларнинг мавжуд емаслиги билан тушунтирган.
Мактабгача тарбия ёшидаги болалар позитияси (ҳолати) сифатида егоцентризм илдизи нимадан иборат? Ж.Пиаже уларни болалар фаолиятининг ўзига хос характерида (масалан, ота-онанинг ғамхўрлиги боланинг барча моддий еҳтиёжларини олдиндан бажариб қўяди ва у деярли зиддиятли нарсалар билан учрашмайди) болани нисбатан кечроқ ижтимоийлашувида, ижтимоий муҳитга 7—8 ёшдан олдинроқ мослашмаслигида кўради.
Егоцентризмни бартараф етиш учун субйект сифатида ўз «Мен»ини англаш ва обйектдан субйектни ажратиш бошқалар билан ўз нуқтайи назарини мувофиқлаштиришга ўрганиш зарур. Егоцентризмни пасайишига янги билим қўшилмасдан, балки олдинги ёндашув ўзгарганлиги билан изоҳланади. Катталар билан муносабат кўпроқ мажбур қилиш муносабатидир у болани ўз субйективлигини англашига олиб келмайди. Ўзи ҳақидаги билимларни ривожлантириши ижтимоий ўзаро таъсирдан содир бўлади, бу муносабатда боланинг тенгдошлари билан ҳамкорлик қилиш жуда муҳимдир. Бундай тарзда аста-секин билиш тенденсияси марказий баъзи бир вазифаларни маҳаллийга берилиши содир бўлиб ижтимоийлашган фикр егоцентризмни сиқиб чиқаради ва егоцентрик нутқ йўқолиб, йўқ бўлиб кетади.
Ж.Пиаже қарашларини Л.С.Виготский томонидан танқидий таҳлили. Ж.Пиаженинг егоцентрик нутқ вазифаси ва тақдири ҳақидаги фаразидан гумон қилиб, Л.С.Виготский рус психологиясида биринчи болиб болалар егоцентризм феноменининг назарий таҳлили ва експериментал тадқиқини (ўтказган) очиб берган. Л.С.Виготский боланинг ривожланишида егоцентрик нутқни юзага келиши ҳақида ўз фаразини таклиф қилган. У егоцентрик нутқни «ўзи учун нутқ» сифатида ташқи ижтимоий нутқдан ичкига ўтиш босқичи сифатида талқин қилган.
Бундан келиб чиқиб ички нутқ ривожланишининг бошланғич шакли сифатида егоцентрик нутқнинг тузилиш шакли сифатида ўзига хос хусусиятлари характерлидир: вазиятда четда бўлган атрофдагилар учун тушунарсизлик, қисқартирилганлик, тушириб қолдиришга мойиллик, егоцентрик нутқ катталарнинг ички нутқи билан уни яқинлаштирувчи, жуда муҳим вазифани бажаради: бола хулқ-атворини режалаштириш, ташкиллаштириш ва бошқариш (функсияси)
вазифаси. Л.С.Виготский егоцентрик нутқ вазифаларини бундай изоҳланишини исботлаш учун қатор ўзига хос експериментал усулларни қўллаган. Масалан, болаларнинг еркин фаолияти жараёнига бузилишлар ва қийинчиликларни киритиш маълум бир вазиятни болада керакли қалам, қоғоз бўёқни мавжуд емаслиги. Маълум бўлишича, қийинчилик вазиятида егоцентрик нутқ коеффициенти деярли икки мартага ошган. Бола юзага келган вазиятни англашга ҳаракат қилиб ўз-ўзи билан мулоҳаза юритади: «Қалам қайерда енди қизил рангда чизиб сув билан ҳўллайман (намлайман), у қораяди ва кўк рангга ўхшаб қолади». Синган қалам трамвай ғилдирагини тўғри чизиб тугатишга имкон бермаслиги расм сужетини ўзгартиришга ундайди, кейин гап трамвайнинг ишдан чиқиши ва уни созлаш ҳақида кетади. Егоцентрик нутқ функсияси хулқ-атворнинг мураккаб уйғунлигидир (ритмлиги) янада кенг маънода мураккаб вазиятдан чиқиш режасини ишлаб чиқиш келгусидаги хатти-ҳаракатларни фикрлаш, режалаштириш ва бошқариш воситасидир.
Шу ўринда бундай рол ҳақида Ж.Пиаже қуйидаги фикрларни билдирган: бола ўзининг хатти-ҳаракатлари хусусида фақат овоз чиқариб ўйласаа, сира ҳеч нимани ҳеч кимга айтишни хоҳламайди.
Бундай тарзда егоцентрик нутқ тақдири унинг хусусида бутунлай ички нутққа тубдан ўзгартириш билан боғлиқ. Ж.Пиаженинг егосентрик нутқ ҳақидаги дастлабки тасаввурларини (Ж.Пиаже егоцентрик нутқни таълимотининг негизи сифати кўриб чиққан) Л.С.Вигоцкий бузиб, егоцентризм феноменининг ўзини инкор қилган.
Ж.Пиаже ҳамкасбининг егоцентрик нуқтайи назарини ривожланиш йўллари ҳақидаги айтган фаразининг аҳамиятга ега еканлигини еътироф етган. У егоцентризм индивидуализм емаслигини ўз «Мен»ини англашни ҳаддан ортиқ ошиб кетмаслигини, балки билиш истиқболларини ўзгартиришини олдиндан детентрация қила олмаслик еканлигини еътироф етиб, яна бир бор егоцентризм тушунчасига ойдинлик киритган. Ж.Пиаже фикрига кўра, егоцентризм феномени умумий характерга ега бўлиб, нутқ соҳасида фақат уни ифодалаш билан боғлаб берилмайди. Билиш егоцентризми, хусусан катталарда фикр-мулоҳаза юритганда ёки билиш жараёнида ўзининг обйектив ҳолатини ҳисобга олмаганда (дастлабки фаолият даврида маъруза ўқиётган ўқитувчи ўзи қай даражада билса, тахминан шу даражада талабалар билади, деб ўйлаши мумкин) кузатилади.