Замбуруғлар табиатдаги турли организмлар орасида ўзига хос гуруҳни ташкил этувчи организмлардир. Улар бошқа дунё, замбуруғлар дунёсига тегишли. Ушбу мақолада биз замбуруғлар нима эканлигини, уларнинг хусусиятлари ва ҳар хил турларини кўриб чиқамиз.
Замбуруғларнинг тавсифи
Замбуруғлар замбуруғлар гуруҳига тегишли эукариотик организмлардир. Улар ўсимликлар ва ҳайвонлардан бошқа тирик мавжудотлар гуруҳини ифодалайди. Замбуруғлар мураккаб тузилишга эга ва уларнинг ҳужайра деворларида хитин деб аталадиган модда мавжуд. Улар кўпайиш учун одатда споралардан фойдаланадилар ва асосан чириган органик моддаларни парчалаш орқали озиқланадилар.
Замбуруғларнинг хусусиятлари
- Гетеротроф озиқланиш: Қўзиқоринлар ўз озиқ-овқатларини ишлаб чиқара олмайди ва бошқа органик моддалар билан озиқланади. Чириган ўсимлик материаллари, ҳайвонларнинг нажаслари ёки бошқа органик моддалар замбуруғлар учун умумий озиқ-овқат манбалари ҳисобланади. Баъзи замбуруғлар турлари бошқа организмларда ёки паразит сифатида яшайди.
- Пояси ва митселлийси: замбуруғларнинг аксарияти ипсимон тузилишга эга бўлган митселлий деб аталадиган тармоқ тузилишига эга. Митселлий тупроқда ёки субстратларда тарқалади, озуқа моддаларини ўзлаштиради ва кўпайиш учун спорлар ҳосил қилади. Бу спорлар атроф-муҳитга тарқалиб, янги замбуруғлар колонияларининг пайдо бўлишига имкон беради.
- Кўпайиш: Замбуруғлар кўпайишнинг турли усулларидан фойдаланадилар. Буларга жинссиз кўпайиш натижасида ҳосил бўлган споралар ва жинсий кўпайишни ўз ичига.
Замбуруғларнинг турлари
Замбуруғлар жуда хилма-хил турларга эга. Қўзиқоринларнинг баъзи кенг тарқалган турлари:
Ачитқи замбуруғи
Ачитқи замбуруғи (Сакчаромйсес серевисиае) одатда ферментатсия жараёнларида қўлланиладиган бир ҳужайрали замбуруғлардир. Ушбу замбуруғлар шакарни алкогол ва карбонат ангидридга айлантирадиган ферментатсия жараёнини амалга ошириши мумкин. Ачитқи замбуруғи турли соҳаларда ва озиқ-овқат ишлаб чиқаришда кенг қўлланилади.
К6Ҳ12О6 → 2К2Ҳ5ОҲ + 2КО2
Ачитқи замбуруғи нон, пиво, вино, пишлоқ, ёгурт ва бошқа ферментланган маҳсулотлар ишлаб чиқаришда муҳим рол ўйнайди. Нон тайёрлашда хамиртуруш хамирни кўтаради ва ферментатсия натижасида карбонат ангидрид ҳосил қилади, шунинг учун нон кўтарилади ва юмшоқ тузилишга эга бўлади. Пиво ва вино ишлаб чиқаришда ачитқи таркибидаги шакарларни спирт ва карбонат ангидридга айлантириш орқали спиртли ферментатсияни амалга оширади.
Ачитқи замбуруғи одамлар учун микроорганизмларнинг муҳим манбаи бўлиб, озиқ-овқат саноатида ферментатсия жараёнларида узоқ тарихга эга. Шунингдек, ачитқи замбуруғи соғлиқ учун қўшимчалар ва пробиётиклар каби маҳсулотларда ишлатилиши мумкин.
Қўзиқорин замбуруғи
Қўзиқорин замбуруғи табиатда кенг тарқалган қалпоқчали замбуруғ ҳисобланади. Унинг ичи бо‘ш, мева танаси10—12 км бўлиб, ойоқча ва қалпоқчадан иборат. Қўзиқорин чириндига бой тупроқларда сапрофит ҳолдаҳаёт кечиради. Тупроқ остидаги кўп йиллик митселлийси ёз фаслида захира сифатида озиқ моддалар тўплаб, куздан бошлаб мева таначалар шакллана бошлайди. Улар келгуси йили баҳорда етилиб
тупроқ юзасига чиқади ва спораларини сочади.
Қўзиқорин шартли истеъмол қилинадиган замбуруғлар гуруҳига киради. Энгйахши истеъмол қилинадиган замбуруғларга оқ замбуруғ, оқ қайин билан бирга ўсадиган замбуруғ ва бошқа замбуруғлар киради. Улар оқсилга бой, шунингдек, таркибида мойлар, минерал моддалар ҳамда инсон организми учун зарур элементлардан эса темир, калсий, рух ва бошқалар мавжуд.
Паразит замбуруғлар
Паразит замбуруғлар — бошқа организмларда (ўсимликлар ёки ҳайвонларда) яшайдиган ва уларга зарар этказадиган замбуруғ турлари. Ушбу замбуруғлар мезбон организмнинг озуқа моддаларидан фойдаланган ҳолда яшайди ва кўпинча касаллик ёки инфексияларни келтириб чиқаради.
Паразит замбуруғлар ўсимлик касалликларининг муҳим сабабидир. Улар ўсимликларнинг барглари, поялари, илдизлари ёки меваларида инфексияларни келтириб чиқариш орқали ўсимлик соғлиғига путур этказади. Масалан, буғдой занги, қора нуқта касаллиги каби ўсимлик касалликлари паразит замбуруғлар томонидан қўзғатилади.
Занг замбуруғлар
Занг замбуруғлари турли ўсимликларда пайдо бўладиган ва касалликка олиб келадиган замбуруғлар гуруҳига киради. Бу замбуруғлар ўсимликларнинг барглари, поялари ёки бошқа органларида инфексияларни келтириб чиқаради ва занг касалликлари деб номланади.
Занг замбуруғлар одатда ҳаво ёки сув томчилари билан тарқалади. Улар ўсимликларда маълум бир босқичлар кетма-кетлигини кузатиб борадиган инфексия жараёнига эга. Инфексияланган ўсимликлар баргларида зангга ўхшаш доғлар, қизғиш ёки сарғиш пустулалар ёки занглаган кўринишдаги доғлар пайдо бўлади.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, паразит замбуруғлар бошқа организмларга зарар этказадиган, зарар ва касалликларга олиб келадиган замбуруғларнинг турлари. Ушбу замбуруғлар қишлоқ хўжалиги, соғлиқ ва экотизимларга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин ва уларни назорат қилиш керак бўлиши мумкин.
Замбуруғларнинг аҳамияти
Замбуруғлар табиатдаги экотизимларнинг муҳим қисмидир. Улар озуқа айланишида ва органик моддаларнинг парчаланишида муҳим рол ўйнайди. Бундан ташқари, баъзи қўзиқоринлар доривор ёки саноат мақсадларида фойдаланиш учун қимматли бирикмалар ишлаб чиқариши мумкин. Буларга антибиотиклар, ферментатсия жараёнида ишлатиладиган хамиртурушлар(ачитқилар) ва табиий бўёқлар киради.
Хулоса
Замбуруғлар эукариотик организмлар орасида алоҳида гуруҳни ташкил этувчи мавжудотлардир. Улар ўзлар учун озиқ-овқатларини ишлаб чиқара олмайдилар ва одатда чириган органик моддаларни парчалаш орқали озиқланадилар. Замбуруғлар турли хил кўпайиш усуллари билан кўпаяди ва ҳар хил турларга эга. Замбуруғлар табиат дунёсининг муҳим таркибий қисми бўлиб, экотизимларда озуқа моддаларининг айланиши ва органик моддаларнинг парчаланишида муҳим рол ўйнайди.