Kontentga o‘tish
BUFANSTREAM
Кимё, Назарий, ноорганик кимё

Ион боғланиш: қарама-қарши электростатик тортишиш

Кимёвий боғланишнинг ҳосил бўлишида электроманфийликлари бир-биридан кескин фарқ қиладиган элементлар(металлар ва металлмаслар) иштирок этса, кимёвий боғланиш тури ва унинг ҳосил бўлиш механизми бошқача бўлади. Мисол тариқасида Na ва Cl атомлари ўртасида Nа—Cl боғининг ҳосил бўлишини кўриб чиқамиз.

Na даврий жадвалнинг III давр I группа элементи, унинг электроманфийлиги 0,9 га тенг. Cl шу давминг VII группаси элементи, электроманфийлиги 3,0 га тенг. Бу атомлар ўзаро таъсирлашганда Cl атоми Na атомининг ташқи электрон қаватидаги битта электронни “тортиб” олади.

Na°- ё → Na+ ва Cl° + ё → Cl—

Натижада Na+ иони ва Cl— иони ҳосил бўлади. Бу эркин ионлар ўртасида ўзаро электростатик тортишув кучлари юзага келади ва Na—Cl (ион) боғи ҳосил бўлади. Ион боғланиш деб, қарама-қарши зарядли ионларнинг электростатик тортишув кучлари воситасида юзага келувчи кимёвий боғланишга айтилади.

Ион боғланишда иштирок этувчи электрон(лар) доимо электроманфийлиги кам бўлган атомдан электроманфийлиги юқори бўлган элемент атомига қараб силжийди. Ион боғланишли моддалар (кўпчилик тузлар), асосан қаттиқ (кристалл) ҳолда бўлиб, улар сувли эритмаларда эриганда ионларга ажралади (диссотсиланади). Юқори температурада суюқланади.

Ион боғланиш тўйиниш ва ёъналганлик хоссаларига эга эмас. Маълумки, ионларшарсимон тузилишга эга бўлиб, уларда заряд (ионнинг бутун сирти бўйича) бир хил тарқалади. Шу сабабли бир-бири билан тортишуви учун улар фазода маълум ёъналиш бўйича жойлашуви шарт эмас, шу сабабли ионлар ўзаро хоҳлаган ҳолатда тортишадилар. Бундай тортишув туфайли ҳосил бўлган боғланиш ёъналишга эга бўлмайди.

Шарсимон заррача кўринишидаги ион(лар) бошқа чекланмаган сондаги ионлар билан ўзаро тортишув кучлари ҳосил қилади ва атрофида қарама-қарши зарядли бошқа ионламинг бир нечтасини “ушлаб” туради. Бу ион боғланишнинг тўйинмовчанлигини кўрсатади. Бирион атрофида тескари зарядли нечта ион жойлашганини кўрсатувчи сон шу ионнинг координацион сони (к. с) дейилади. NaCl молекуласи кристалларида ҳарбир Na иони атрофида 6 та Cl— ва ҳарбир Cl— иони атрофида 6 та Na+ иони жойлашган.

Шунга кўра, Na+ нинг координацион сони 6 га, Cl— ионининг координацион сони ҳам 6 га тенг. Координацион соннинг қиймати ҳар бир ионнинг радиуси (r) га ва r ларнинг нисбатига боғлиқ бўлади. Агар катион радиуси анион радиусидан катта rk>ra бўлса, 1 та катион атрофида бир неча анион жойлашади ва катионнинг координацион сони катта бўлади. rk/ра нисбатга кўра координацион сон 2,4,6,8 ва 12 гача бўлади.

Ион боғланишга мисоллар

  • NaCl: натрий хлорид
  • NaBr: натрий бромиди
  • NaF: натрий фторид
  • NaI: натрий ёдид
  • KF: калий фторид
  • KCl: калий хлорид
  • KI: калий ёдид
  • KBr: калий бромиди
  • LiI: литий ёдид
  • Li2O: литий оксиди
  • MgO: магний оксиди
  • MgS: магний сулфид
  • MgSe: магний селенид
  • CaCl: калтсий хлорид
  • CaO: калтсий оксиди
  • CaseSe: Калтсий селенид

Ион бирикмалари юқори эриш ва қайнаш нуқталарига эга

Ион бирикмалари юқори эриш ва қайнаш нуқталарига эга. Бунинг сабаби, қарама-қарши зарядланган ионлар орасидаги кучли электростатик тортишиш туфайли ион боғларини бузиш учун жуда кўп энергия керак бўлади.

Ион бирикмалари осон парчаланади

Ион бирикмалари қаттиқ, аммо мўрт. Уларни бир-бирига боғлаб турадиган ион боғларини узиш учун жуда кўп куч талаб этилади, аммо агар этарли куч қўлланилса, улар осонгина парчаланади. Бунинг сабаби, ион боғлар бир хил заряддаги ионларни иборат. Худди шу зарядли ионлар орасида мавжуд бўлган кучли итарувчи кучлар уларни бир-биридан қочиб кетишига олиб келади, бу эса ион бирикмасини парчаланишига олиб келади.

Ион бирикмалари электр токини ўтказади

Агар моддада эркин ҳаракатланадиган зарядланган зарралар бўлса, электр токини ўтказиши мумкин. Барча ионли бирикмалар зарядланган заррачаларни (ионларни) ўз ичига олади, лекин улар қаттиқ ҳолатда электр токини ўтказа олмайди, чунки ионлар ҳаракатлана олмайди. Ионли модда фақат сувда эриган бўлса, ионларнинг ҳаракатланишини таъминлаган ҳолда электр токини ўтказиши мумкин.

Ион боғланиш ва ковалент боғланиш ўртасидаги фарқ нима?

Кимёвий боғланишнинг иккита асосий тури ион ва ковалент боғланишдир, аммо улар орасида асосий фарқлар мавжуд.

Ион боғланишларКовалент боғланишлар
Металл ва металлмаслар орасидаги боғланишМеталлмаслар орасидаги боғланиш
Электронларнинг тўлиқ узатилишини ўз ичига оладиЭлектронларни алмашишни ўз ичига олади
Электроманфийлиги сезиларли даражада фарқ қилувчи ионлар орасида пайдо бўладиЭлектроманфийлиги ўхшаш бўлган атомлар орасида пайдо бўлади