Сариқ касалда тери ва кўзнинг оқлари сарғаяди. Сариқлик қонда жуда кўп билирубин (сариқ пигмент) бўлганида пайдо бўлади, бу ҳолат гипербилирубинемия деб аталади.
Билирубин эски ёки шикастланган қизил қон ҳужайраларини алмаштиришнинг нормал жараёни натижасида гемоглобинни (кислород ташийдиган эритротситларда мавжуд) парчаланиши натижасида ҳосил бўлади. Билирубин қон оқимида жигарга ўтади, у ерда сафро (жигар томонидан ишлаб чиқарилган овқат ҳазм қилиш суюқлиги) билан боғланади. Кейин билирубин овқат ҳазм қилиш трактига сафро йўллари орқали киради ва шу билан танадан ажралиб чиқиши мумкин. Билирубиннинг кўп қисми нажас билан ажралиб чиқади, аммо озгина қисми сийдик билан чиқарилади. Агар билирубинни жигар ва ўт йўллари орқали тезда тозалаш мумкин бўлмаса, у қонда тўпланиб, терига ётади. Натижада сариқлик пайдо бўлади.
Сариқ касал билан касалланган кўплаб одамларда сийдик тўқ рангда ва нажас оч рангга эга. Ушбу ўзгаришлар, блокировка ёки бошқа муаммолар билирубиннинг нажас билан чиқарилишига тўсқинлик қилганда, сийдик орқали билирубиннинг кўпроқ чиқарилишига ёрдам беради.
Агар билирубин даражаси юқори бўлса, сафро парчаланишидан моддалар тўпланиб, бутун танада қичишишни келтириб чиқаради. Бироқ, катталардаги сариқ касали ўзи деярли бошқа аломатларни келтириб чиқармайди. Сариқлик билан янги туғилган чақалоқларда эса юқори даражада билирубин (гипербилирубинемия) "билирубин энсефалопатияси" деб номланган, у мияга зарар етказиши мумкин.
Бундан ташқари, сариқликни келтириб чиқарадиган кўплаб касалликлар, масалан, оғир жигар касаллиги, ёки бошқа аломатлар муаммонинг жиддий эканини кўрсатади. Жигар касаллиги бўлган одамларда бу аломатлар кўнгил айниш, қусиш ва қорин оғриғи, шунингдек терида кўриниши мумкин бўлган кичик ўргимчакка ўхшаш қон томирлари пайдо бўлиши (арахноид ангиома) бўлиши мумкин. Эркакларда сут безлари катталашиши, мояклар қисқариши ва аёлларникига ўхшаб ўсадиган жинсий сочлар пайдо бўлиши мумкин.
Жигар касаллиги туфайли юзага келадиган жиддий муаммоларга қуйидагилар киради:
- Астит: Қорин бўшлиғида суюқлик тўпланиши
- Коагулопатия: қон кетишга ёки кўкаришга мойиллик
- Жигар энсефалопатияси: Жигарнинг нотўғри ишлашидан келиб чиққан миянинг дисфунктсияси, бу қонда токсик моддаларни тўпланишига, мияга кириб боришига ва ақлий функтсияларнинг ўзгаришига олиб келади (масалан, йўналишдан адашиш ва уйқучанлик)
- Портал гипертензия: қонни жигарга олиб борадиган томирларда босимнинг ошиши, бу қизилўнгачда ва баъзида ошқозонда қон кетишига олиб келиши мумкин.
Агар одамлар бета-каротинга бой овқатларни (сабзи, ошқовоқ ва баъзи қовун навлари каби) кўп истеъмол қилсалар, уларнинг териси бироз сарғайиб кетиши мумкин, аммо кўзлари оқлари сарғайиб кетмайди. Бу сариқ касал эмас ва жигар касаллиги билан боғлиқ эмас.
Катталардаги сариқ касаллигининг сабаби нима?
Катталардаги сариқ касал кўплаб сабабларга эга бўлиши мумкин. Сабабларнинг аксарияти касалликлар ва қуйидаги муаммоларни келтириб чиқарадиган дорилар билан боғлиқ:
- Жигарга таъсир қиладиган
- Сафро оқишини олдини оладиган
- Қизил қон ҳужайраларининг йўқ қилинишига сабаб бўлган (гемолиз), натижада жигар қайта ишлагандан кўра кўпроқ билирубин ажралиб чиқади.
Янги туғилган чақалоқларда сариқ касалнинг энг кенг тарқалган сабаблари:
- Гепатит
- Алкоголли жигар касаллиги
- Сафро йўлини ўт пуфаги тоши (энг кўп учрайдиган сабаб) ёки ўсма билан тўсиб қўйиш
- Препарат ёки доривор ўсимликка токсик реактсия
Гепатит
Гепатит - бу жигар вируси бўлиб, уни одатда вирус қўзғатади, аммо аутоиммун касаллик ёки баъзи дорилар сабаб бўлиши мумкин. Гепатит жигарга зарар етказади, унинг билирубинни ўт йўлларига ташиш қобилиятини пасайтиради. Гепатит ўткир (қисқа муддатли) ёки сурункали (камида 6 ой давом этиши) мумкин. Ўткир вирусли гепатит сариқликнинг кенг тарқалган сабабидир, айниқса сариқлик, бу ёш ва бошқа ҳолларда соғлом одамларда учрайди. Агар гепатитга аутоиммун касаллик ёки гиёҳвандлик сабаб бўлса, у одамдан одамга юқиши мумкин эмас.
Алкоголли жигар касаллиги
Узоқ вақт давомида кўп миқдордаги спиртли ичимликларни истеъмол қилиш жигарга зарар етказади. Спиртли ичимликлар миқдори ва жигар шикастланишига кетадиган вақт ҳар хил, аммо бу, одатда, одам камида 8-10 йил давомида кўп ичган бўлса содир бўлади. Бошқа дорилар, токсинлар ва баъзи ўсимлик ўсимликлари ҳам жигарга зарар этказиши мумкин.
Сафро йўлларининг тиқилиб қолиши
Агар ўт йўллари тиқилиб қолса, қонда билирубин тўпланиши мумкин. Аксарият ҳолларда тиқилиб қолиши ўт тошидан келиб чиқади, аммо баъзи ҳолларда бунга саратон (меъда ости бези саратони ёки ўт йўллари саратони) ёки кам учрайдиган жигар касалликлари (масалан, бирламчи билиер холангит ёки бирламчи склерозли холангит) сабаб бўлиши мумкин.
Сариқ касалнинг бошқа сабаблари
Сариқ касал камроқ тарқалган сабаблари орасида организм билирубинни қандай ишлашига таъсир қилувчи ирсий касалликлар киради. Улар орасида Гилберт синдроми ва Дабин-Жонсон синдроми каби бошқа кам учрайдиган касалликлар мавжуд. Гилберт синдромида билирубин даражаси бироз кўтарилган, аммо одатда сариқликни келтириб чиқариш учун етарли эмас. Ушбу ҳолат касалликларнинг яширин шаклини аниқлаш учун мунтазам скрининг текширувлари пайтида кўпинча ёшларда аниқланади. Бошқа аломатлар ёки муаммоларни келтириб чиқармайди.
Қизил қон ҳужайраларининг ҳаддан ташқари нобуд бўлишига олиб келадиган касалликлар (гемолиз) кўпинча сариқликнинг сабаби ҳисобланади.
Сариқ касал қандай аниқланади?
Сариқ касал аниқ, аммо уни сабабини аниқлаш учун тиббий кўрик, қон текшируви ва баъзида бошқа тестлар керак.
Огоҳлантириш белгилари
Сариқ касал билан оғриган одамларда қуйидаги аломатлар хавотирга сабаб бўлади:
Қорин бўшлиғида ўткир оғриқ ва сезувчанлик
Ақлий функтсиялардаги ўзгаришлар, масалан, уйқучанлик, безовталик ёки йўналишда адашиш
Қонли нажас ёки қатронсимон нажас
Қусуқдаги қон
Иситма
Кўкариш ёки қон кетиш тендентсияси, баъзан қизил-бинафша майда нуқта ёки каттароқ доғлар (бу терида қон кетишини билдиради)
Шифокорга қачон мурожаат қилиш керак
Агар одамда огоҳлантирувчи белгилар мавжуд бўлса, иложи борича тезроқ шифокорга мурожаат қилишлари керак. Огоҳлантириш белгиларисиз одамлар бир неча кун ичида шифокорга мурожаат қилишлари керак.
Шифокор нима қилади
Шифокорлар аввал бемордан уларнинг касаллик аломатлари ва касаллик тарихи ҳақида сўрашади. Кейин улар жисмоний текширувдан ўтадилар. Шифокорлар касаллик тарихидан ва физик текширувдан олган маълумотлари кўпинча касалликнинг сабаби ва зарур бўлган текширувларга ишора қилади.
Шифокорлар сариқ касал қачон бошланганини ва қанча вақт кузатилганини аниқлайдилар. Шунингдек, улар сийдик қачон қоронғи кўринишни бошлаганини аниқлайдилар (бу одатда сариқлик ривожланишидан олдин содир бўлади). Беморлардан қичишиш, чарчоқ, нажас ўзгариши ва қорин оғриғи каби бошқа аломатлар ҳақида сўралади. Шифокорлар, айниқса, жиддий сабабни кўрсатиши мумкин бўлган аломатлар тўғрисида қизиқишади. Масалан, иштаҳанинг тўсатдан йўқолиши, кўнгил айниш, қусиш, қорин оғриғи ва иситма гепатитни, айниқса, ёш катталарда ва гепатит учун хавф омиллари бўлган одамларда гепатитни билдиради. Доимий истима ва юқори ўнг қориндаги доимий оғриқ, одатда одамларда ўт йўлини тўсиб қўядиган ўткир холангит (ўт йўллари инфектсияси) ҳақида билдиради. Ўткир холангит ҳолатида шошилинч тиббий ёрдам бериш керак.
Шифокорлар беморлардан жигар муаммоси бўлганми, ўт йўллари билан оператсия қилинганми ва сариқ касалга олиб келадиган ҳар қандай дориларни (масалан, ретсепт бўйича буюрилган дорилар - амокситсиллин / клавуланат, хлорпромазин, азатиёприн ва оғиз контратсептивлари, спиртли ичимликлар, ретсептсиз ёзилган дорилар) ўтлар ва чой каби бошқа ўсимлик маҳсулотлари). Оила аъзоларидан бири сариқ касал ёки бошқа жигар касаллиги билан касалланганлигини билиш шифокорларга ирсий жигар касалликларини аниқлашга ёрдам беради.
Гепатит сариқ касалнинг тез-тез учрайдиган сабаби бўлганлиги сабабли, шифокорлар гепатит ривожланиш хавфини оширадиган ҳолатлар тўғрисида аниқ сўрашади, масалан:
- Болалар боғчасида ишлаш
- Руҳий саломатлик муассасаси, қамоқхона ёки турар жой муассасаси каби одамлар узоқ вақт яшаган муассасада яшаш ёки ишлаш
- Минтақада яшаш ёки гепатит билан касалланиш тез-тез учрайдиган минтақага саёҳат қилиш
- Анал жинсий алоқа
- Хом қисқичбақасимон балиқларни истеъмол қилиш
- Ноқонуний ёки "клубли" гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиш
- Гемодиализ
- Тароқлар ёки тиш чўткалари билан бўлишиш
- Татуировка ёки пирсинг қилиш
- Гепатитга қарши эмлашсиз тиббий муассасада ишлаш
- 1992 йилгача қон қуйилгани
- Гепатит билан касалланган одам билан жинсий алоқада бўлиш
- 1945-1965 йилларда туғилганлик
Жисмоний текширув вақтида шифокор жиддий муаммо белгиларини (масалан, иситма, жуда паст қон босими ва юқори юрак уриш тезлиги), шунингдек жигар функтсиясининг сезиларли даражада бузилишини (масалан, кўкариш тендентсияси, майда тошма, нуқта ёки доғлар ёки ақлий функтсияларнинг ўзгариши) излайди. Шифокор қорин бўшлиғига юмшоқ босим ўтказиб, шиш, сезгирлик, сув тўпланиши ва бошқа жигар ёки талоқ катталашганлиги каби анормалликларни текширади.
Анализ олиш
Бундай таҳлилларга қуйидагилар киради:
- Жигарнинг ишлашини ва унинг зарарланганлигини баҳолаш учун қон текширувлари (жигар функтсиясини текшириш)
- Одатда, ултратовуш, компютер томографияси ёки магнит-резонанс томография (МРГ) каби кўриш тестлари амалга оширилади;
- Баъзида биопсия ёки лапароскопия.
Жигар тестлари (жигар ферменти тести деб аталади) қондаги жигар томонидан ишлаб чиқариладиган ферментлар ва бошқа моддаларнинг миқдорини ўлчайди. Ушбу тестлар шифокорларга жигар дисфунктсиясини ёки тиқилиб қолган ўт йўлининг сабабини аниқлашга ёрдам беради. Агар сафро йўллари блокланган бўлса, одатда ултратовуш текшируви каби кўриш тестлари талаб қилинади.
Бошқа қон текширувлари шифокорлар гумон қилаётган бузилиш, шунингдек, тест натижалари ва бирламчи тестлар асосида амалга оширилади. Улар қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:
- Қон ивишини баҳолаш учун тестлар (протромбин вақти ва қисман тромбопластин вақти)
- Гепатит вируслари ёки анормал антикорларни текшириш учун тестлар (отоиммун касалликлар туфайли)
- Умумий қон таҳлили
- Қон оқими инфектсиясини текшириш учун бактериал қон посеви
- Қизил қон ҳужайраларининг ҳаддан ташқари йўқ қилинишини текшириш учун микроскоп остида қон намунасини текшириш
Агар зарур бўлса, қорин бўшлиғи ултратовуш текшируви кўпинча биринчи бўлиб амалга оширилади. Одатда ушбу муолажа ўт йўлларининг тиқилган ёки йўқлигини аниқлайди. Шу билан бир қаторда, компютер томографияси (КТ) ёки магнит-резонанс томография (МРИ) амалга оширилиши мумкин.
Агар ултратовушда ўт йўлининг тиқилиб қолиши аниқланса, сабабини аниқлаш учун бошқа текширувлар зарур бўлиши мумкин. Магнит-резонанс холангиопанкреатография (МРКП) ёки эндоскопик ретроград холангиопанкреатография (ЭРКП) одатда қўлланилади. МРКП - бу ўт ва ошқозон ости бези йўлларининг МРТ-сканери, атрофдаги тўқималар қоронғи бўлиб кўринаётганда каналлардаги суюқликни ёрқин қилиб кўрсатадиган махсус техникалар ёрдамида амалга оширилади. Шундай қилиб, МРКП стандарт МРТга қараганда каналларнинг яхши тасвирларини тақдим этади. ЭРКП учун оптик тизимга эга бўлган мослашувчан зонд (эндоскоп) оғиз орқали ингичка ичакка юборилади ва рентген контраст моддаси зонд орқали сафро ва ошқозон ости бези каналларига юборилади. Кейин рентген текшируви ўтказилади. Агар кириш имкони мавжуд бўлса, МРКП афзалроқ усул ҳисобланади, чунки у бир хил даражада аниқ, аммо хавфсизроқ. Шу билан бирга, ЭРКП-дан ҳам фойдаланиш мумкин, чунки у шифокорларга биопсия учун намуналар олиш, ўт тошларини олиб ташлаш ёки бошқа муолажаларни бажаришга имкон беради.
Камдан кам ҳолларда жигар биопсияси талаб қилинади. Муайян сабабларга (масалан, вирусли гепатит, гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиш ёки токсин таъсирига таъсир қилиш) шубҳа туғилганда ёки шифокорлар бошқа текширув натижаларини олганларидан кейин ташхис қўйилмаганда амалга оширилиши мумкин.
Лапароскопия бошқа текширувларда сафро чиқиши учун тўсиқ сабабини аниқламаган ҳолларда амалга оширилади. Ушбу муолажа давомида шифокорлар киндик остидан кичкина кесма ясайдилар сўнгра жигар ва ўт пуфагини бевосита тасвирини олиш учун оптик тизим (лапароскоп) билан зонд жойлаштирадилар. Камдан кам ҳолларда катта кесма керак (лапаротомия деб аталадиган муолажа).
Сариқ касал қандай даволанади?
- Сабабини даволаш
- Қичишиш пайдо бўлганда - холестирамин
- Блокланган ўт йўллари ҳолатида уни очиш усули (масалан, эндоскопик ретроград холангиопанкреатография [ЭРКП])
Зарурликка қараб асосий касаллик ва уни юзага келтирган муаммолар даволанади. Агар сариқлик ўткир вирусли гепатитга боғлиқ бўлса, у жигар яхшиланиши билан даволашсиз аста-секин йўқ бўлиб кетиши мумкин. Аммо, сариқлик йўқолса ҳам, гепатит сурункали ҳолатга ўтиши мумкин. Катталардаги сариқлик ўз-ўзидан ҳеч қандай даволанишни талаб қилмайди (янги туғилган чақалоқлардан фарқли ўлароқ).
Жигар яхшиланиши билан қичишиш одатда аста-секин йўқолади. Агар қичишиш безовта қиладиган бўлса, оғиз орқали холестирамин ёрдам бериши мумкин. Бироқ, сафро йўлини бутунлай тўсиб қўйганда холестирамин самарасиз бўлади.
Агар блокланган ўт йўллари сабаб бўлса, ўт йўлини очиш учун муолажалар бажарилиши мумкин. Ушбу муолажа одатда ЭРКП жараёнида эндоскоп орқали киритилган асбоблар ёрдамида амалга оширилиши мумкин.
Кекса одамлардаги сариқ касал кўриниши
Кекса одамларда сариқ касални келтириб чиқарадиган бузилиш одатда ёш одамларда учрайдиган аломатларга олиб келмаслиги ёки аломатлари унчалик оғир бўлмаслиги ёки уларни таниб олиш қийинроқ бўлиши мумкин. Масалан, агар кекса одамга ўткир вирусли гепатит ташхиси қўйилган бўлса, уларнинг қорин оғриғи кўпинча ёш одамникига қараганда анча заифдир. Кекса одамларнинг йўналиш билиши бузилганида, шифокорлар деменсия деб нотўғри ташхислашлари ва жигар ансефалопатиясининг сабаби эканлигини тушунмасликлари мумкин. Яъни, шифокорлар миянинг иши бузилганлигини тушунмаслиги мумкин, чунки жигар қондан токсик моддаларни чиқариб ташлашга қодир эмас (одатдагидек) ва шунинг учун токсик моддалар мияга киради.
Кекса ёшдаги одамларда сариқ касаллик одатда ўт йўлларида тош тиқилиб қолиши ва саратон касаллиги туфайли тиқилиб қолиши сабаб бўлади. Шифокорлар саратон касаллигини кекса одам вазнини йўқотганда, енгил қичишганда, қорин оғриғи ва қорин бўшлиғида таранглик пайдо бўлганда тахмин қилишади.
Катталардаги сариқ касал тўғрисида тез-тез бериладиган саволлар
- Сариқ касал ўзи нима?
Сариқ касал - қонда жуда кўп миқдордаги билирубин туфайли юзага келадиган тери ва кўзларнинг сарғайиши.
- Катталардаги сариқ касал сабаби нима?
Сариқ касал билирубиннинг ортиқча миқдоридан келиб чиқади, бу гемоглобин (кислород ташувчи қизил қон ҳужайраларининг бир қисми) парчаланиши натижасида эски ёки шикастланган қизил қон ҳужайраларини алмаштириш жараёни натижасида юзага келади. Одатда билирубин жигар томонидан қайта ишланади ва ошқозон-ичак трактига чиқарилади. Агар жигарда баъзи бир турдаги шикастланишлар (айниқса, спиртли ичимликларни ҳаддан ташқари истеъмол қилиш ёки вирусли гепатит натижасида), ўт йўлларини тўсиб қўйиш ёки қизил қон таначаларининг тезроқ парчаланишига олиб келадиган касаллик бўлса, қонда билирубин тўпланиб, сариқликни келтириб чиқариши мумкин.
- Катталардаги сариқ касалдан қандай қутулиш мумкин?
Шифокорлар сариқ касалнинг барча сабабларини даволашлари шарт. Сариқ касални даволашнинг ўзига хос усули йўқ.
- Шифокорлар катталардаги сариқ касални қандай даволашади?
Сариқ касал сабабини даволашдан ташқари, шифокорлар сариқ касал оқибатида юзага келган қичишишни кетказиш учун холестирамин препаратини буюришлари мумкин.
- Қуёш нурлари катталардаги сариқ касалга ёрдам берадими?
Йўқ, гарчи қуёш нурлари янги туғилган чақалоқларда сариқ касалнинг айрим турларида ёрдам берса-да, катталарда ёрдам бермайди.
- Қандай дорилар катталарда сариқ касални келтириб чиқариши мумкин?
Кўпгина дорилар катталарда сариқликни келтириб чиқариши мумкин, жумладан асетаминофен, амиодарон, изониазид, стероид бўлмаган яллиғланишга қарши дорилар (НСАИД), анаболик стероидлар ва бир нечта антибиотиклар.
- Катталардаги сариқ касалнинг аломатлари қандай?
Сариқ касал тери ва кўз оқини сарғайишига олиб келади. Билирубин даражаси қанча юқори бўлса, терининг ранги сарғаяди. Бундан ташқари, оғир сариқ касал одатда қичишишни келтириб чиқаради.
- Катталардаги сариқ касални келтириб чиқарадиган билирубин даражаси қандай?
Яхши ёруғликда сариқ касал билирубин даражаси 2 дан 3 мг / дЛ (34 дан 51 микромол / Л) гача бўлган одамларда бироз сезилиши мумкин. Билирубин даражаси 20 мг / дЛ (342 микромол / Л) терини лимон сингари оч сариқ рангга айлантириши мумкин.
Асосий хулосалар
- Агар жигар шикастланиши кучли бўлса, сариқ касал миянинг дисфунктсияси ва қон кетиш ёки кўкариш тендентсияси каби жиддий муаммолар билан бирга кечиши мумкин.
- Ўткир вирусли гепатит, айниқса, ёш ва бошқа соғлом одамларда сариқ касалнинг кенг тарқалган сабабидир.
- Агар одамда сариқ касал пайдо бўлса, у дарҳол шифокорга мурожаат қилиши керак, шунда шифокор сариқликнинг сабаби қанчалик жиддийлигини аниқлай олади.
- Холестирамин қичишишни бартараф этишга ёрдам беради.