Kontentga o‘tish
BUFANSTREAM
Кимё, Назарий, ноорганик кимё

Кимёвий элементлар даврий жадвалининг яратилиш тарихи

Даврий қонуннинг кашфетилишига кимё, физика, биология соҳасида қилинган қатор қонунлар ва кашфиётлар сабаб бўлди. Қадимги грек олими Демокрит табиатдаги барча жисмлар жуда кичик заррачалар- атомлардан ташкил топгани ҳақидаги фикрини айтган.

Марказий Осиёлик олим Ар-Розий атомлар бўлинишини ва улар бошлиқлар ва доимо ҳаракатда бўлиб тутувчи жуда майда заррачалардан иборатлигини айтган. Абу Райҳон Беруний атомлар бўлинмас заррачалар деб айтган олимларга қарши, атомлар майда бўлинувчан заррачалардир, деб айтган.

Буюк олим Абу Али Ибн Сино ўша даврларда малум бўлган барча табиий даво ҳисобланган кимёвий моддаларнинг таркиби ва хоссаларини классификациясини ишлаб чиққан. Инглиз олими Р.Бойл кимёвий элементлар оддий бўлинмас моддалар сифатида мураккаб моддалар таркибига киради, деган фикр билдирган.

1756 йилда М.В.Ломоносов массанинг сақланиш қонунини кашф этди.

1801-1806 йилларда Ж.Л.Пруст таркибнинг доимийлик қонунини яратди.

1803-1804 йилларда Ж.Далтон атом-молекулар талимотни ривожлантириб, фанга атом массаси тушунчасини олиб кирди.

1814 йилда Я.Берселиус 46 та элементнинг атом массалари асосида кимёвий элементлар жадвалини тузди.

1817-1829 йилларда И.В.Деберейнер элементламинг атом массалари асосида триадалар назариясини таклифқилди.

1853 йилда Франкланд фанга валентлик тушунчасини олиб кирди.

1858 йилда немис кимёгар олими А.Кекуле углероднинг тўрт валентли эканини эълон қилди.

1861 йилда А.М.Бутлеров органик бирикмаламинг тузилиш назариясини кашф этди.

1862 йилда А.де Шанкуртуа цилиндр шаклидаги кимёвий элементлар жадвалини яратди.

1864 йилда Меер элементлар атом массаларининг ортиб боришига асосланган жадвалини таклиф қилди.

1865 йилда Ж.Нюлендс элементлар эквивалентларига асосланган октавалар қонунини таклифқилди.

1869 йилда Д.И.Менделеев кимёвий элементлар даврий қонунини кашф этди.

Кимёвий элементларнинг даврий жадвали табиат қонунидир ва у табиатда мавжуд бўлган боғланишларни ифодалайди. Бу қониннинг кашф этилиши элементлар атом массалари билан уларнинг хоссалари орасидаги ўзаро боғлиқликни чуқурроқ ўрганишга имконият беради. Д.И.Менделеевнинг ҳам назарий, ҳам амалий кузатишлари асосида элементлар атом массалари ортиб бориши билан уларнинг хоссалари даврий равишда ўзгариб бориши аниқланди:

1. Даврларда элементларнинг атом массалари ортиб борган сари уларнинг металлик хоссалари сусайиб боради.

2. Элементларнинг металлмаслик хоссалари кучайиб боради.

3. Элементларнинг металлик хоссалари камайиб бориб, амфотер хоссалами намоён қилади, кейин эса кучсиз металлмаслик хоссалари билан алмашинади.

4. Элементларнинг металмаслик хоссалари кучйиб бориб, инерт газларгакелганда тўхтайди.

5. Элементларнинг кислородга нисбатан валентлиги даврларда бирдан бошланиб, даврий равишда ортиб боради.

6. Элементларнинг учувчан водородли бирикмаларидаги валентлиги камайиб боради.

7. Элементларнинг гидроксидларида, ишқорлардан бошлаб, асослик хоссалари амфотерлик билан алмашиниб боради, амфотерлик эса кислоталик хоссалари билан алмашиниб, кислоталик кучайиб боради.

Элементларни H водороддан бошлаб, бир қаторга жойлаштириб борганда, атом массалар ортиши билан литийдан бошлаб ҳар тўққизинчи элементда биринчи элементнинг хоссалари қайтарилганини кўриш мумкин. Литий Ли энг кучли металл бўлиб, Be бериллийда металлик хоссаси камаяди, В борга келиб эса металлмаслик билан алмашинади. Бордан кейинги элементларда металмаслик хоссалари кучайиб боради ва F фторга келганда фтор энг кучли металмас эканини кўрамиз.

Бу қатоминг охирида инерт газ ҳолидаги Ne неон туради ва у металлик ёки металмаслик хоссаларини намоён қилмайди. Неондан кейинги элемент Na натрий литийнинг хоссаларини такрорлайди. Натрий ҳам литий каби кучли металл, валентлиги бирга тенг. Натрийдан кейинги элементлар худди шундай тартибда металлик хоссалари кучсизланиб, металмаслик кучайиб бораверади ва CI хлорга келганда у кучли металмас эканини кўрамиз. Ar аргон эса неон каби инерт газ.

Аргондан кейинги K калий яна натрий каби кучли металлик хоссаларига эга элементдир. Шундай қилиб, элементларнинг хоссалари даврий равишда қайтарилади. Д.И.Менделеев аргоннинг атом массаси (40) калийникидан (39) катта болишига қарамай, кимёвий хоссаларига кўра аргонни инерт газлар гуруҳуга, калийни эса ишқорийметаллар гуруҳуга жойлаштирди ва бунда даврий қонун бузилмади.

Д.И.Менделеев элементламинғатом массаларидан кўра уламинг тартиб рақамлари муҳим эканини кўрсатди. Тартиб рақам элементлар атомидаги протонлар ва электронларсонига тенгдир. Кейинчалик ўтказилган кузатишлар ҳақиқатан ҳам аргоннинг ядросида 18 та, калийда 19 та протон борлигини кўрсатди. Ҳозирги вақтда даврий қонун қуйидагича изоҳланади: Кимёвий элементламинг хоссалари, шунунгдек, улар ҳосил қилган оддий ва мураккаб моддаларнинг хоссалари шу элементламинг атоми ядросидаги зарядга даврий равишда боғиқдир.

Ўз вақтида бериллийнинг атом массаси 13,5 деб, валентлиги 3 га тенг деб олинган. Унда бериллий углерод ва азот орасида жойлашиши ва тартибрақами 6 га тенг бўИиши керак эди. Шу сабабли Менделеев бериллийнинг валентлиги 2 га тенг бў Иса керак, деб тахмин қилиб, уни литий ва бор орасига жойлаштирди. Атом массаси эса 9 бўИиши керак эди. Кейинги тадқиқотлар ҳақиқатан ҳам бериллийнинг атом массаси 9 ўзи эса икки валентли элемент эканини кўрсатди.