2019 йил декабрда дунё янги таҳдидга дуч келди - Хитойда нафас йўллари инфексиясининг биринчи ҳолатлари қайд этилди. Коронавирус касаллиги атипик пневмонияга ўтиши билан ва ўткир кечиши билан тавсифланди. Кўп ўтмай, хитойлик мутахассислар патогенни аниқладилар. Бу расмий равишда 2019-nCoV деб номланган коронавируслар оиласига мансуб вирус бўлиб чиқди.
Коронавирус касаллиги нима?
Коронавирус касаллиги биринчи марта касал одамдан 1965 йилда ажратилган. Таркибий хусусиятлари туфайли корона - тож номини олди: у тожга ўхшаш шохларга эга. Ўшандан бери олимлар унинг 40 турини аллақачон иккита оилага бирлаштирилганлигини тасвирлаб беришган. Ушбу вируслар доимо одамларнинг орасида бўлган, улар мушукларда, итларда, чўчқаларда, сигирларда ва бошқа сутемизувчиларда, шунингдек қушларда учрайди.
2000-йилларга қадар кашф этилган коронавируслар одамларда ўткир респираторли вирусли инфексия касаллигини келтириб чиқарди. Кўпинча касаллик жиддий асоратларсиз давом этди, шунинг учун унинг патогенларига катта эътибор берилмади. Бироқ, 2002-2003 йилларда, Хитойда атипик пневмония касаллиги пайдо бўлганида, вазият кескин ўзгарди. Беморларга оғир ўткир респиратор синдром ташхиси қўйилган бўлиб, у тез ва жиддий ривожланиб борди. Кейинчалик у САРС-КоВ деб номланган коронавирус томонидан қўзғатилганлиги аниқланди. Бундай ҳолатлар 33 мамлакатда қайд этилган, 775 киши вафот этган ва ўлимнинг умумий даражаси 9,6% ни ташкил этган. 2012 йилда коронавирус яна ўзини эслатди, аммо бу сафар Яқин Шарқда. Беморларда оғир пневмония ривожланган, аммо бу сафар касалликни МЕРС-КоВ коронавируси сабаб бўлган. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ушбу ҳолатларнинг барчасида ҳайвонлар одам юқтириш манбасига айланган. Масалан, Яқин Шарқ вируси туялардан юқган, уларга эса ўз навбатида кўршапалаклар юқтирган.
Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, одамларнинг 80 фоизида ўткир респираторли вирусли инфексияни келтириб чиқарадиган коронавируслар штаммларига хос антикорлар мавжуд. Бу шуни тасдиқлайдики, иккинчиси атроф муҳитда жуда кенг тарқалган ва узоқ вақт одамлар ёнида яшаган.
Коронавирус касаллиги тарқалиш йўллари:
- ҳаво орқали;
- чанг орқали;
- нажас-оғиз йўли орқали;
- тўғридан-тўғри алоқа орқали.
Коронавирус касаллиги штаммлари билан юқтиришнинг улуши барча респиратор вирусли инфексияларнинг умумий сонининг 12 фоизини ташкил қилади ва касалликдан сўнг қисқа муддатли иммунитет ҳосил бўлади, яъни қисқа вақтдан кейин а одам яна касал бўлиб қолиши мумкин. Нафас олиш касалликлари ва пневмония билан бир қаторда патогенлар гастроентеритни келтириб чиқариши мумкин, аммо бу жуда кам ҳолларда бўлади. Ҳавода улар ўз фаоллигини 8-10 соат, сувда 9 кунгача сақлаб турадилар. Улар -70 ° К гача совуққа бардош бера оладилар, аммо 15 дақиқа давомида ултрабинафша нурлар таъсирида ва органик бирикмалар таъсирида бир неча дақиқадан сўнг касаллик келтириб чиқарадиган хусусиятларини йўқотадилар. +56 ° C ҳароратда вируслар 10 дақиқада нобуд бўлади.
Коронавирус касаллиги қандай бошланди?
Хитойнинг Ухан шаҳрида 2019-nCoVянги коронавирус вируси тарқалди. 2019 йил декабр ойида шифокорлар у касалликни маҳаллий балиқ бозорида ишлайдиган пневмония билан касалланган одамдан ажратиб олишди. Касалликнинг дастлабки барча ҳолатлари балиқ бозори билан боғлиқ бўлган одамларда аниқланди. Янги патоген нафас олиш тизимининг касалликларини келтириб чиқарди. Кўпгина беморларда ўта ўткир қисиши синдроми (ўпка алвеолаларининг йўқ қилиниши) ривожланиб, ўлимга олиб келди.
2002 йилдаги вазиятдан фарқли ўлароқ, Хитой ҳукумати муаммонинг пайдо бўлишига зудлик билан муносабат билдирди ва ўз вақтида янги таҳдид тўғрисида дунёга хабар берди. Маҳаллий ҳокимият вакиллари Ухан ва унга туташган шаҳарларда қатъий карантин чораларини жорий этишди, барча оммавий тадбирлар бекор қилинди, жумладан, янги йилини нишонлаш, транспорт алоқалари тўхтатилди ва ҳамма жойда дезинфексия тадбирлари ўтказилди. Бундай беморлар учун энг қисқа вақт ичида иккита шифохона қурилди. 30 январда ЖССТ 2019-nCoV вируси тарқалишини халқаро ташвиш - фавқулодда ҳолат деб тан олди.
Бошқа мамлакатларда коронавирус ҳолатлари аниқланганига қарамай, қўзғатувчининг кенг миқёсда тарқалишига йўл қўйилмади. Инфексия Хитойда ва яқин атрофдаги мамлакатларда тарқалди. Дунёнинг етакчи вирусологлари тезда янги таҳдидга қарши кураш ишларига қўшилдилар, шунинг учун унинг геноми тезда аниқланди, ташхислаш учун маркерлар ишлаб чиқилди ва вактсина яратиш бўйича ишлар бошланди.
Коронавирус касаллиги патогени - КОВИД ҳақида
Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, янги 2019-nCoV коронавируси аитпик пневмония вирусини 80% такрорлайди. Улар инсон танасига кириш учун бир хил ретсепторлардан фойдаланадилар. Дастлаб, тарқатиш манбаи - илонлар - Жанубий Хитойнинг кўп қаторли крити ва Хитой кобраси, шунингдек, кўршапалаклар, деб таҳмин қилинди, аммо кейинчалик олимлар фақатгина иккинчиси сабаб бўлганини аниқлашди.
2019-nCoV учун инкубатсия даври 3 дан 14 кунгача. Бу ҳолат аломатсиз кечади, аммо ташувчи бошқаларга хавф туғдиради: битта бемордан 3.3-5.47 киши юқиши мумкин (1дан юқори кўрсаткич эпидемия деб ҳисобланади, гриппда эса 2-3). Аввал САРС-КоВ ва МЕРС-КоВ нинг одамдан одамга юқиши унчалик кучли бўлмаган, инфексия асосан ҳайвонлардан ёки юқтирган одамлар билан жуда яқин алоқада бўлганда юққан. 2019-nCoVҳолатида умумий ўлим даражаси жуда юқори бўлмади, аммо касалхонага ётқизиш ва қиммат даволанишни талаб қиладиган оғир касаллар сони жуда кўп.
Коронавирус белгилари:
Касаллик оддий шамоллашдан бошланади, бу унинг эрта ташхисини мураккаблаштиради. Беморда йўтал, бош оғриғи, умумий заифлик пайдо бўлади. Кейин ҳарорат кескин кўтарилади, йўтал кучаяди, нафас қисилиши пайдо бўлади. 8-9-кун ва ундан олдинроқ ўпканинг шикастланишига олиб келадиган ўткир нафас қисилиши синдроми ривожланади. Бактериал инфексия ҳам ривожланиши мумкин. Жиддий ҳолат беморларнинг деярли 25 фоизида ривожланган, аммо баъзиларида бу жараён енгил, деярли аломатсиз бўлди. Коронавирусга чалинган беморларнинг оз сонли қисмида юқори нафас йўлларининг инфексияси белгилари кузатилган: бурун оқиши, аксириш, томоқ оғриғи.
Коронавирусни даволаш
Аниқ ташхис ПКР тести билан аниқланади. Янги хитойлик коронавирусни даволашнинг ўзига хос усули йўқ, аммо шифокорлар энг сўнгги кенг спектрли антивирус воситаларнинг самарадорлигини синовдан ўтказмоқдалар, чунки улар МЕРС-КоВ инфексиясида ҳайвонларда ўтказилган тажрибаларда яхши натижаларни кўрсатдилар.
Беморларга қўллаб-қувватловчи терапия буюрилади. Нафас олиш етишмовчилигида пневмонияни даволаш учун организмнинг ҳаётий функсияларини сақлашга имкон берадиган экстракорпорал оксигенатсия усулидан фойдаланиш тавсия этилади. Бу янги муолажа эмас, у биринчи марта 1952 йилда ишлатилган. Махсус мембрана оксигенатор ёрдамида қон томирдан олинади, у тозаланиб, кислород билан тўйинтирилади ва орқага қайтарилади. Хитойлик шифокорларнинг таъкидлашича, бундай даволаш жуда самарали бўлган, аммо асбоблар сони чекланган ва муолажа жуда қиммат. Бактериал инфексия ҳолатида антибиотиклар қўшимча равишда қўлланилади.
Гонконглик олимлар 2019-nCoVга қарши эмлаш прототипи яратилишини эълон қилишди, аммо унинг кенг қўлланилишига ҳали вақт бор. Препаратни синовдан ўтказиш ва ножўя таъсирларни текшириш керак.
Коронавирус касаллиги билан ким касал бўлиши мумкин?
Ҳар қандай инсон хитойлик коронавирус сабаб бўлган касалликка чалиниши мумкин, чунки бизнинг иммунитет тизимимиз ҳали у билан таниш эмас ва уни тезда бегона нарса сифатида аниқлай олмайди. Бироқ, касаллик ҳамма ҳам жиддий кечмайди, бу хусусият ҳали ҳам ўрганилмоқда, эҳтимол 2019-nCoVнинг камроқ вирусли штаммлари мавжуд. Бироқ, қуйидаги шахслар хавф остида:
- пенсия ёшидаги одамлар;
- болалар;
- қандли диабет билан касалланганлар;
- сурункали касалликлар ва иммунитетни заифлаштирган беморлар.
Коронавирус олдини олиш
Вирус Хитойда локализатсия қилинганлиги сабабли, вазият яхшиланмагунча, Хитойга ёки ҳеч бўлмаганда Ухан шаҳри жойлашган Хубей вилоятига ташриф буюриш тавсия этилмайди. Соғлом турмуш тарзини олиб бориш, спорт билан шуғулланиш ва яхши овқатланиш керак. Оммабоп антивирус препаратларни профилактик равишда қабул қилмаслик керак, чунки улар профилактик восита тариқасида ишламайди, лекин бурун ва томоқни ювиш учун дорихонадан туз эритмаларини сотиб олишин ва кунига бир неча марта нафас олиш йўлларини ювиш мумкин. Нафас олиш йўллари шиллиқ пардалари инсон вужудига кириб борадиган барча вируслар ва бактериялар учун биринчи иммунитет тўсиқдир. Одатда, шиллиқ пардалар ўз-ўзидан тозаланади, уларнинг юзасида жойлашган барча патоген микрофлораларни зарарсизлантиради. Аммо суюқлик етишмовчилиги ёки бошқа муаммолар туфайли механизм ишламай қолиши мумкин, шунинг учун жамоат жойларига ташриф буюрганингиздан сўнг нафас олиш йўлларини ювиш жуда мақсадга мувофиқдир.
- Инфексияни олдини олиш учун тиббий ниқоб тақиш мумкин, аммо оддий маскалар самарасиз. Тўлиқ ҳимояни Н95 ёки ундан юқори синфдаги ҲЕПА филтрли ниқоблар билан таъминланади. Шунингдек, кўзнинг шиллиқ қаватини, ҳеч бўлмаганда оддий кўзойнак билан ҳимоя қилиш фойдалидир.
- Ғайритабиий овқатлардан воз кечиш ва фақат яхши пиширилган тухум, гўшт ва балиқ истеъмол қилиш керак. Мева ва сабзавотларни яхшилаб ювиш, қўлларни тоза сақлаш керак.
- Агар шамоллаш аломатлари бўлса, дарҳол шифокорга мурожаат қилиш керак. Йўталганда оғизни қўллар билан эмас, балки салфетка билан тўсиб, сўнгра, уни дарҳол йўқ қилиш керак. Агар балғам ёки тупурги томчилари қўлингизга тушса, уларни дарҳол совун ва сув билан ювиш керак, чунки улар коронавирус тарқалишининг манбаи бўлиши мумкин.