Кузатиш ва эксперимент(тажриба)— бу илмий тадқиқотда маълумотларни йиғишнинг икки хил усули. Мана улар орасидаги асосий фарқлар:
Танрифи:
- Кузатиш: Бу тадқиқотчининг аралашувисиз табиий муҳитда содир бўлаётган ҳодисалар ҳақида маълумот тўплаш жараёнидир.
- Тажриба: Бу ўзгарувчиларнинг ҳодисаларга таъсирини ўрганиш учун манипулятсия қилинадиган назорат остидаги тадқиқот.
Аралашув ва назорат:
- Кузатиш: Тадқиқотчи табиий равишда содир бўлаётган нарсаларни кузатиш билан чекланади ва тадқиқот шартларига ўзгартириш киритмайди.
- Тажриба: Бу эрда тадқиқотчи ўзгарувчиларни манипулятсия қилиш ва ўзгартириш учун фаол аралашади ва бу қандай таъсирга олиб келиши мумкинлигини ўрганади.
Назорат даражаси:
- Кузатув: Ташқи ўзгарувчилар устидан камроқ назорат, чунки улар табиий муҳитда қолади.
- Тажриба: Юқори даражадаги назорат, чунки тадқиқотчи сабаб-оқибат муносабатларини аниқроқ аниқлаш учун ташқи омиллар таъсирини истисно қилишга ҳаракат қилади.
Тадқиқотда қўлланилиши:
- Кузатув: Кўпинча хулқ-атворни ўрганиш, шунингдек тавсифловчи тадқиқотлар яратиш учун ишлатилади.
- Тажриба: Гипотезаларни текшириш ва сабаб-натижа муносабатларини ўрнатиш учун фойдаланилади.
Тадқиқотда саволга жавоб олишда:
- Кузатиш: Кўпинча тадқиқотчи ҳодисаларнинг тавсифи ёки тушунчасини олишни хоҳлаганда қўлланилади.
- Тажриба: Тадқиқотчи гипотезани синаб кўриш ва сабаб-оқибат муносабатларини ўрнатишга ҳаракат қилганда қўлланилади.
Мисол:
- Кузатув: Ёввойи ҳайвонларнинг табиий муҳитдаги хатти-ҳаракатларини аралашишсиз ўрганиш.
- Тажриба: Назорат остидаги беморлар гуруҳига янги дори таъсирини ўрганиш.
Иккала усулнинг ҳам афзалликлари ва камчиликлари бор ва улар орасидаги танлов тадқиқотнинг аниқ мақсадларига, шунингдек тадқиқотчи қандай саволларга жавоб беришга ҳаракат қилаётганига боғлиқ.