Мендел қонунлари генетиканинг асосий тамойиллари бўлиб, ота-онадан наслга ўтадиган хусусиятларни тавсифлайди. Бу қонунлар 19-аср ўрталарида австриялик роҳиб ва олим Грегор Мендел томонидан ишлаб чиқилган. Мендел ўсимликлар, асосан нўхат билан ўтказган тажрибалари орқали замонавий генетика асосини ташкил этувчи бир қанча қонуниятларни аниқлай олди ва ирсиятни тушунишга йўл очди.
Грегор Мендел ўз тажрибаларини нўхат ўсимликларида (Писум сативум) ўтказди. У ўзининг генетик тадқиқотлари учун нўхатни танлади, чунки ўсимлик бир қатор афзалликларга эга: у ўз-ўзидан чангланадиган гуллар беради, қисқа ривожланиш даврига эга ва осонгина кузатилиши ва таснифланиши мумкин бўлган турли ирсий белгиларга эга.
Мендел гул ранги (оқ ёки қизил), уруғ шакли (силлиқ ёки буришган), уруғ ранги (сариқ ёки яшил) ва бошқалар каби турли хил ирсий белгиларга эътибор қаратган ҳолда кўплаб нўхат хочларини ясади. У ўсимликларнинг маълум белгилар билан чатишишини назорат қилди ва наслдаги фенотипик кўринишларни кузатиш орқали натижаларни таҳлил қилди.
Мендел ўз тажрибалари орқали бугунги кунда Мендел қонунлари деб номланувчи ирсият қонунларини шакллантиришга муваффақ бўлди. Бу қонуниятлар ирсият ва генетик механизмларни тушуниш учун асос бўлди ва уларнинг кашфиётлари генетиканинг фан сифатида ривожланишида асосий рол ўйнади.
Генетикада ишлатиладиган белгилар
P — ота-она шаклларининг генотиплари;
F — насл генотиплари;
А — доминант ген;
а — ретсессив ген;
аа — иккита аллел геннинг гетерозигота ҳолати:
АА — доминант генларнинг гомозигот ҳолати:
аа — ретсессив генларнинг гомозигот ҳолати;
АаBb — дигетерозигот,
АаBbCc — тригетерозигот.
«х» — чатиштириш;
♀ — она организми:
♂ — ота организми.
Менделнинг биринчи қонуни
Моногибрид чатиштириш қонуни деб ҳам аталадиган Менделнинг биринчи қонуни генетиканинг асосий тамойилларидан биридир. Бу 19-асрнинг ўрталарида австриялик роҳиб Грегор Мендел томонидан нўхат билан ўтказган тажрибалари асосида ишлаб чиқилган.
Бу қонунда айтилишича, организмнинг турли ирсий белгиларини белгиловчи генлар жуфт бўлиб(АА, Аа, аа), гаметанинг ҳар бир ярми (жинсий ҳужайра) ҳар бир жуфтдан фақат битта генни ўз ичига олади. Икки организм ўзаро чатишганда, ҳар бир ота-она авлодга генларнинг ҳар бир жуфти учун битта генни ўтказади.
Менделнинг биринчи қонунини яхшироқ тушуниш учун уни қўллашнинг классик мисолини кўриб чиқимиз — нўхатнинг битта хусусиятни, масалан, гулнинг рангини ҳисобга олган ҳолда. Тасаввур қилинг, иккита нўхат ўсимлиги бор: бири қизил гулли (гомозигот ўсимлик, АА деб белгиланади) ва бошқаси оқ гулли (гомозигот ўсимлик, аа билан белгиланади). А ва а ҳарфлари гул рангини аниқлайдиган турли хил аллелларни (ген шакллари) ифодалайди.
Менделнинг биринчи қонунига кўра, бу ўсимликлар чатишганда, ҳар бир ота-она ўз авлодларига битта ген беради. Биринчи авлод (F1) натижасида барча насллар битта қизил ген ва битта оқ рангга эга бўлади (гетерозигот, Аа билан белгиланади). Бироқ, фенотипни (белгининг кузатилган шакли) кузатишда гул ранги қизил ген томонидан устунлик қилади ва барча F1 ўсимликлари қизил рангли гулларга эга бўлади.
Кейин, F1 ўсимликлари бир-бири билан чатишганда, иккинчи авлод (F2) F1 ота-оналари генларини тасодифий бирлаштириш орқали олинади. Бундай кесишиш натижасида генларнинг турли комбинатсиялари пайдо бўлади: АА, Аава аа. Фенотиплар 1:2:1 нисбатда пайдо бўлади, бу эрда Ққзил гуллар (АА) устунлик қилади ва оқ гуллар (аа) ретсессив шаклда пайдо бўлади.
Шундай қилиб, Менделнинг биринчи қонуни генлар қандай қилиб ота-онадан авлодга жуфт ген сифатида мерос бўлиб ўтишини ва уларнинг комбинатсияси фенотипик белгиларни қандай аниқлашини тушунтиради. Ушбу қонун генетикада кенг қўлланилади ва турли организмларда ирсий хусусиятларни тахмин қилиш имконини беради.
Менделнинг кашфиётлари фан ва умуман биология учун катта аҳамиятга эга эди. Улар биринчи марта ирсиятни тизимли ўрганиш ва генларнинг наслдан наслга ўтишини тушуниш имконини берди. Мендел қонунлари, шунингдек, генетикадаги кейинги тадқиқотлар учун асос бўлиб хизмат қилди ва генларнинг молекуляр механизмларини тушуниш учун бошланғич нуқта бўлди.
Генетик тадқиқотлар ва геномларни кетма-кетлаштириш технологиясидаги ютуқлар билан биз энди биламизки, Мендел қонунлари ўз чекловларига эга ва ген реал вазиятларда мураккаброқ бўлиши мумкин. Шунга қарамай, Мендел қонунлари тирик организмларнинг ирсият ва хилма-хиллигини тушуниш ва тушунтиришга ёрдам берадиган асосий тамойиллар бўлиб қолмоқда.
Хулоса қилиб айтганда, Мендел қонунлари генетика тарихидаги муҳим босқичдир. Улар ирсият асосларини ўрнатишга ва генетик маълумотларнинг ота-онадан наслга ўтишини тушунтиришга имкон берди. Генетикадаги кейинги кашфиётлар билан биргаликда бу қонунлар генетик механизмларни ўрганиш учун асос бўлиб хизмат қилишда давом этмоқда ва тиббиёт, қишлоқ хўжалиги ва фаннинг бошқа соҳаларида кенг қўлланилади.