Менопауза — бу аёлларнинг тухумдонлари ўз фаолиятини йўқотадиган ва ҳайз кўриш қон кетиши билан тугайдиган ҳолатдир. Менопауза одатда 45-55 ёшдаги аёлларда учрайди ва менопаузанинг ўртача ёши Ўзбекистонда 48 ёшни ташкил қилади. Менопауза аёлларнинг ҳаёт сифатига таъсир қилувчи жисмоний ва психологик аломатларга олиб келиши мумкин.
Менопаузанинг белгилари қандай?
Менопаузанинг энг кенг тарқалган аломати иссиқ чиқишидир. Иссиқ чиқиши — бу тананинг юқори қисмида тўсатдан иссиқлик ва терлаш ҳисси. Иссиқ чиқиш кундузи ёки кечаси пайдо бўлиши мумкин ва уларнинг частотаси ва даражаси одамда фарқ қилади. Иссиқ чиқишлар одатда бир неча дақиқа давом этади ва баъзида қизариш, юрак тез уриши ёки бош айланиши билан бирга бўлиши мумкин.
Менопаузанинг бошқа белгилари:
- Вагинал қуруқлик, қичишиш ёки инфексиялар
- Жинсий истакнинг пасайиши ёки оғриқли жинсий алоқа
- Уйқу бузилиши, уйқусизлик ёки чарчоқ
- Кайфиятнинг ўзгариши, депрессия, ташвиш ёки асабийлашиш
- Консентратсия ёки хотирада қийинчиликлар
- Остеопороз хавфи ортади
- Юрак хасталиклари хавфининг ошиши
Менопаузанинг сабаблари нима?
Менопауза тухумдонларнинг қариши ва эстроген гормони ишлаб чиқарилишининг пасайиши билан боғлиқ. Эстроген — бу аёлларнинг репродуктив тизимининг ишлашини таъминлайдиган ва тананинг бошқа тизимларига ҳам таъсир қилувчи гормон. Менопаузада эстроген даражаси пасайганда, ҳайзли қон кетиш тартибсиз бўлиб, охир-оқибат тўхтайди. Бундан ташқари, эстрогеннинг камайиши менопауза белгиларини келтириб чиқаради.
Менопауза табиий жараён бўлиб, ҳар бир аёл буни ҳар хил ва турли ёшда бошдан кечиради. Баъзи аёллар менопаузани ҳеч қандай муаммосиз ўтказса, бошқалари жиддий ноқулайликларга дуч келиши мумкин. Менопауза қачон бошланиши генетик омилларга боғлиқ. Бундан ташқари, чекиш, радиатсия терапияси, кимётерапия ёки тухумдонларни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш каби ҳолатлар ҳам эрта менопаузага олиб келиши мумкин.
Менопауза қандай аниқланади?
Шифокорингиз билан гаплашиш ва агар керак бўлса, менопаузани аниқлаш учун қон тестини ўтказиш муҳимдир. Қон тести эстроген ва фолликулларни огоҳлантирувчи гормон (ФШ) даражасини текширади. Агар эстроген даражаси паст бўлса ва ФШ даражаси юқори бўлса, менопауза борлиги тушунилади.
Менопауза қандай даволанади?
Менопаузани даволашнинг мақсади менопауза билан боғлиқ симптомларни камайтириш ва менопауза билан боғлиқ соғлиқ муаммоларини олдини олиш ёки даволашдир. Менопаузани даволашда қуйидаги усуллар қўлланилади:
Гормонларни алмаштириш терапияси (ГАТ): Ушбу даволашда эстроген гормони танага таблеткалар, кремлар, геллар ёки имплантлар шаклида берилади. Шундай қилиб, эстроген даражаси ошади ва менопауза белгилари камаяди. ГАТ шунингдек, остеопороз ва юрак касалликлари хавфини камайтиради. Бироқ, ГАТ баъзи аёлларда кўкрак саратони, бачадон саратони, қон қуйқалари ёки қон томирлари хавфини ошириши мумкин. Шунинг учун ГАТ ни қўллашдан олдин шифокор тавсиясига кўра қарор қабул қилишингиз керак.
Ўсимлик препаратлари: Баъзи ўтлар менопауза аломатларини энгиллаштириши даъво қилинади. Мисол учун, соя, қизил кловер, салвиа, тогъжамбил ва шер панжаси каби ўтлар эстрогенга ўхшаш таъсирга эга бўлиб, иссиқ чиқишини камайтириши мумкин. Бироқ, ўсимлик дори воситаларининг самарадорлиги ва хавфсизлиги илмий жиҳатдан исботланмаган. Бундан ташқари, баъзи ўсимлик препаратлари аллергия, жигар шикастланиши ёки қон кетиш каби ён таъсирга олиб келиши мумкин. Шунинг учун ўсимлик препаратларини қўллашдан олдин сиз шифокор билан маслаҳатлашингиз керак.
Турмуш тарзини ўзгартириш: Менопауза аломатларини камайтириш учун турмуш тарзини ўзгартириш ҳам фойдали бўлиши мумкин. Масалан:
- Мунтазам жисмоний машқлар суяк саломатлигини сақлаш, вазн назоратини сақлаш, кайфиятни яхшилаш ва уйқу сифатини яхшилаш учун муҳимдир.
- Остеопорознинг олдини олиш учун соғлом ва мувозанатли овқатланиш, айниқса калтсий ва Д витаминига бой озиқ-овқатларни истеъмол қилиш зарур.
- Чекиш ва спиртли ичимликларни истеъмол қилмаслик юрак хасталиклари хавфини камайтириш ва иссиқ чиқишни энгиллаштириш учун фойдалидир.
- Стрессдан қочиш ёки стрессни бошқариш усулларини қўллаш депрессия, ташвиш ва асабийлашиш каби руҳий аломатларни камайтириш учун фойдалидир.
- Жинсий саломатликни яхшилаш учун вагинал қуруқлик учун мойлаш материаллари ёки намловчи кремлардан фойдаланиш ёки жинсий алоқа частотасини ошириш тавсия этилади.