Маълумки кўпчилик кимёвий элементлар ўсимлик ва ҳайвон организмида ҳаётни таъминлашда иштирок этадилар. Ўсимликлар ўзлари учун зарур кимёвий элементларни ҳаводан ва аксарият қисмини тупроқдан оладилар. Тупроқ таркибида мавжуд бўлиб, ўсимликларнинг ўсишини таъминловчи элементлар «озуқа элементлари» дейилади. Озуқа элементлари тупроқда табиий ҳолда мавжуд бўлади ёки бирор модда кўринишида ташқаридан тупроққа қўшилади.
Таркибида озуқа элементлари тутган тупроққа қўшиладиган органик ва ноорганик (минерал) моддалар ўғитлар дейилади. Ердан узоқ фойдаланиш натижасида ундаги озуқа элементлари миқдори камайиб боради. Ернинг озуқа элементлари миқдорини ошириш учун унга ўғитлар кўринишида моддалар киритиш фикри XVIII асрда пайдо боʻлиб, бу борадаги дастлабки изланиш ва ечимлар 1840 йилда Ю. Либих томонидан бошланган. Ҳозирги вақтда ўғитлар, уларни ишлаб чиқариш ва улардан оқилона фойдаланиш кимё фани ва саноатининг энг асосий вазифаларидан бирига айланган.
Ўғитлар классификацияси
Таркибида мавжуд бўлган озуқа элементлари тури ва таркибига кўра ўғитлар қуйидагиларга боʻлинади.
Оддий (таркибида фақат битта озуқа элементи сақлаган).
Комплекс ўғитлар. Булар уч хил бўлади:
а) мураккаб ўғитлар таркибида икки ёки ундан ортиқ озуқа элементи сақлаган ўғитлар (KNO3, NH₂H₂PO₄).
б) аралаш ўғитлар турли ўғитларнинг оʻзаро механик аралашмасидан иборат ўғитлар.
в) пролонгирланган органик ва ноорганик ўғитларнинг оʻзаро бирикмалари ҳолидаги ўғитлар.
Микроўғитлар (таркибида микроэлементлар B, Cu, Co, Mn, Zn, Mo, J сақлаган ўғитлар).
Ўғитлар таркибидаги озуқа элементларининг турига коʻра азотли, фосфорли, калийли ўғитларга боʻлинади. Агрегат ҳолатига кўра суюқ (аммиакли сув, суюқлантирилган аммиак) ва қаттиқ ўғитлар (ΚΝΟ3, NH4NO3, NH4HPO3, CO(NH2)2, ва ҳ.к.). Келиб чиқишига коʻра органик ўғитлар (ҳайвон, қушлар чиқиндиси, ўсимликлар чириндилари), ноорганик (минерал) ўғитлар (табиатда мавжуд бўлган ёки синтез қилинган анорганик моддалар).
Ўғитларнинг асосий тавсифномаси уларнинг агрегат ҳолатлари, гигроскопиклиги, эрувчанлиги, кислотали ёки асослилиги ва озуқа элементининг миқдоридир. Озуқа элементининг миқдорини калийли ўғитлар учун K₂O, фосфорли ўғитлар учун P2O5, азотли ўғитлар учун — N, кальцийли ўғитлар учун CaO моддаларининг фоиз миқдори билан белгилаш қабул қилинган. Масалан: Ca(H2PO4), таркибидаги озуқа элементи миқдори қуйидагича ҳисобланади:
Ca(H2PO4)2 → CaO + 2H2O + P2O5
Тенгламага мувофиқ 1 мол Ca(H2PO4), таркибида 1 мол P2O5 бор: 1 мол Ca(H2PO4)2=234 г бўлиб 100% ни ташкил этади.
1 мол P2O5 =142 г бўлиб → % P2O5 ни ташкил қилади.
озуқа элементи:
