Кимёвий кинетика кимёвий реакциялар тезлигини, вақт ўтиши билан реагентлар ва маҳсулотлар концентрациясининг ўзгаришини аниқлайдиган жараёнларни ўрганади. Ушбу соҳадаги асосий тамойиллардан бири кимёвий ўзгаришларни тушуниш ва тавсифлаш учун асос бўлиб хизмат қиладиган масса таъсири қонунидир.
Массалари таъсири қонунининг асослари
1864-1867 йилларда норвег олимлари К.Гулдберг ва П.Вааге томонидан кашф этилган массалар таъсири қонуни кимёвий кинетиканинг асосий тамойилларидан биридир. Бу қонун кимёвий реакция тезлиги реакцияга киришувчи моддалар концентрациясининг кўпайтмасига пропорционал эканлигини, уларнинг реакция тартибига тенг кучга кўтарилишини билдиради. Агар реакцияга киришувчи моддалар концентрациясини [A], [B] деб белгиласак, реакция тезлиги тенгламаси қуйидагича ифодаланиши мумкин:
v = k[A]m[B]n
Бу ерда (v) — реакция тезлиги, (k) — тезлик константаси, (m) ва (n) мос равишда A ва B реагентлари учун реакция тартиблари.
Физик талқини
Бу қонун физик асосга эга. Массалар таъсири қонунининг моҳияти шундан иборатки, реакция тезлиги тўқнашувларда ва янги молекулаларнинг ҳосил бўлишида иштирок эта оладиган реактивнинг «фаол» зарралари сонига боғлиқ. Реактивларнинг концентрацияси ошгани сайин, муваффақиятли тўқнашувлар эҳтимоли ортади, бу реакцияни тезлаштиради.
Мисол:
Келинг, иккинчи тартибли реакцияни тасаввур қилайлик:
v = k[A]2
Бу реакция тезлиги реакцияга киришувчи А концентрациясининг квадратига пропорсионал эканлигини билдиради. Агар концентрация икки баравар оширилса, реакция тезлиги 4 баробар ортади.
Ишлатилиши
Массалари таъсири қонуни кимё саноатида ва илмий тадқиқотларда кенг қўлланилади. Бу полимер синтези, катализ ва бошқалар каби кимёвий жараёнларни башорат қилиш ва бошқаришга ёрдам беради. Бундан ташқари, у маҳсулот рентАбеллигини максимал даражада ошириш учун реакция шароитларини оптималлаштиришда асосий рол ўйнайди.
Хулоса:
Массалар таъсири қонуни кимёвий кинетиканинг ажралмас қисми бўлиб, молекуляр даражада кимёвий реакциялар қандай содир бўлишини тушуниш имконини беради. Ушбу қонун нафақат назарий тадқиқотлар учун муҳим, балки кенг амалий қўлланилиши билан кимё саноати ва замонавий технологияларни ривожлантиришга ҳисса қўшади.