Оксидланиш-қайтарилиш реаксиялари турлари

Оксидланиш-қайтарилиш реакциялари асосан қуйидаги турларга бўлинади:
Молекулалараро оксидланиш қайтарилиш реакциялари. Икки ёки ундан ортиқ модда молекулалари ўртасида борувчи оксидланиш ва қайтарилиш реакциялари молекулаларо оксидланиш-қайтарилиш реакциялари дейилади.
Бу реакцияларга мисоллар:
а) ёниш жараёнлари. Реакция натижасида ёруғлик нури ва иссиқлик энергияси чиқиши билан борадиган барча оксидланиш-қайтарилиш реакциялари ёниш жараёнлари дейилади.

H4 + 2O₂° = C⁺⁴ O₂^-2 + 2H₂O
C° + O₂° = C⁺²O₂^-2
Fe° + Cl₂° = Fe⁺²Cl₂^—
2Mg° + O₂° = 2Mg⁺²O^-2

b) металларнинг сувда, кислоталарда ва ишқорларда эриши:

2Na° + 2H₂⁺O = 2Na⁺OH^— + H°
Zn° + 2H⁺Cl^— = ZnCl₂ + H₂°
2Al° + 6H₂⁺O +2KOH = 2KAl⁺³(OH)₄ + 3H₂°

v) оддий моддаларнинг оксидларга таъсири:

2Fe₂²⁺O₃ + 3C° = 3C⁺⁴O₂ + 4Fe°
Cu⁺²O + H₂° = Cu° + H₂⁺O

g) металлотермия реакциялари:

Cr₂⁺³O₃ + 2Al° = Al₂⁺³O₃ + 2Cr°

d) металларни металлар тузи эритмасидан сиқиб чиқариш:

Fe°_(qattiq) + Cu⁺²SO_4(erit) = Fe⁺²SO_4(erit) + Cu°_(qaltiq)

Ички молекуляр оксидланиш-қайтарилиш реакциялари

Оксидловчи элемент атомлари ҳам, қайтарувчи элемент атомлари ҳам бир модда молекуласи таркибида бўлганда кечадиган оксидланиш-қайтарилиш реакцияларидир.

Масалан: 2Ag⁺N⁺⁵O₃^-2 = 2Ag° + 2N⁺⁴O₂ + O₂°
оксидловчи қайтарувчи

Диспропорцияланиш (дисмутацияланиш) реакциялари

Оксидланиш ҳам, қайтарилиш ҳам бир хил элемент атомлари иштирокида борувчи реакциялар «диспропорцияланиш» реакциялари дейилади. Бу реакцияларда иштирок этувчи оксидловчи ва қайтарувчи элемент атомлари баъзан битта модда молекулалари таркибида, баъзи ҳолларда эса икки хил модда молекулалари таркибида ҳам бўлиши мумкин:

Cl₂ + 2NaOH = NaCl^— + NaCI⁺O + H₂O

оксидловчи ва қайтарувчи Cl- атомлари битта Cl₂- молекуласи таркибида бўлиб, реакциядан кейин Cl нинг заряди -1 ва +1 бўлиб қолади.

3S°+6KOH → 2K₂S^-2+H₂S⁺⁴O₃ +3H₂O

2H₂O → 2H₂O^-2 + O° va hokazo.

Синпропорцияналиш реакциялари.

Мисол:
24KMnO₄ + 5CH₂O + 36H₂SO₄ → 30CO₂ +24MnSO₄ + 12K₂SO₄ + 66H₂O
Глюкоза тузилиши ва унадаги углерод атомларининг оксидланиш даражаси қуйидагича.

Mn⁺⁷+5 e 5та э қабул қилинган
24ни Мн бор бўлган молекулалар олдига қўямиз, 5 ни эса қлюкоза олдида қўямиз.

C^-1→ C⁺⁴
C⁰→ C⁺⁴
C⁺¹→ C⁺⁴

турли оксидланиш даражаларига эга бўлган углерод атомлари бир хил зарядли бўлиб қолди. Ана шундай реакциялар Синпропорция реакциялари дейилади.