Олтингугурт — элементларнинг даврий жадвалида атом рақами 16 бўлган кимёвий элемент. Унинг белгиси S (лотинча «sulfur» сўзидан). Ушбу қийин, аммо муҳим элемент антик даврдан ҳозирги кунгача бой фойдаланиш тарихига эга. Ушбу мақолада олтингугуртнинг кимёвий хоссалари, турли соҳаларда қўлланилиши, шунингдек, табиат ва инсоният учун аҳамиятини кўриб чиқамиз.
| Олтингугурт |
|---|
| ← Фосфор | Хлор → |
|
Оддий модданинг кўриниши оч сариқ рангли модда  |
| Атом хоссалари |
| Номи, белгиси, рақами ——————-→ Олтингугурт (S), 16 |
| Атом массаси ——————-→ 32.076 м.а.б. (г/моль) |
| Электрон конфигурацияси ——————-→ [Ne] 3s2 3p4 |
| Атом радиуси ——————-→ 127 пм |
| Кимёвий хоссалари |
| Ковалент радиус ——————-→ 102 пм |
| Ион радиуси ——————-→ 30 (+6e) 184 (−2e) пм |
| Электрманфийлиги ——————-→ 2.58 (Полинг шкаласи бўйича) |
| Оксидланиш даражаси ——————-→ +6, +4, +2, +1, 0, −1, −2 |
| Ионлашиш энергияси ——————-→ 999,0 (10,35) кЖ/моль; (eV) |
| Оддий модданинг термодинамик хусусиятлари |
| Термодинамик фазаси ——————-→ Қаттиқ модда |
| Зичлик ( н.ш. да ) ——————-→ 2.070 г / см³ |
| Моляр иссиқлиги ——————-→ 22,61 кЖ/(К∙моль); |
| Моляр ҳажми ——————-→ 15.5 моль/см3; |
| Оддий модданинг кристалл панжараси |
| Панжара тузилиши ——————-→ орторомбик |
| Панжара параметрлари ——————-→ a = 10.437, b = 12.845, c = 24.369 Å |
| Бошқа хусусиятлар |
| Иссиқлик ўтказувчанлиги ——————-→ (300 K) 0,27 Вт / (м К) |
| CAS рақами ——————-→7704-34-9 |
Эмиссия спектри |
Кашфиёт тарихи
Олтингугурт инсониятга қадим замонлардан бери маълум. Бу ҳақда эслатмалар Библияда, қадимги файласуфлар ва табиатшуносларнинг асарларида учрайди. Қадимги Хитойда олтингугурт тиббиётда ва порох ишлаб чиқаришда ишлатилган.
Табиатда бўлиш
Табиатда олтингугурт эркин шаклда ҳам, бирикмалар ҳолатда ҳам учрайди:
- Эркин олтингугурт вулқон фаолияти натижасида ҳосил боʻлади. У кристаллар ва сариқ синтер массалари шаклида бўлади. Олтингугурт конлари дунёнинг кўплаб мамлакатларида, масалан, Россия, Италия, Япония ва АҚШда мавжуд.
- Олтингугурт бирикмалар кўплаб минералларнинг бир қисмидир, масалан, пирит (FeS2), халкопирит (CuFeS2), гален (PbS), гипс (CaSO4 • 2H2O), ангидрит (CaSO4).
Олтингугуртнинг кимёвий хоссалари
Олтингугуртнинг кимёвий хоссалари жуда кўп ва қизиқарли бўлиб, улар унинг турли соҳаларда кўп ишлатилишини аниқлайди. Келинг, олтингугурт иштирок этадиган энг типик кимёвий реакцияларни кўриб чиқайлик:
1. Олтингугуртнинг ёниши:
Олтингугурт кислород иштирокида ёниб, шароитга қараб олтингугурт диоксиди (СО2) ёки олтингугурт триоксиди (СО3) ҳосил қилиши мумкин.
S8+8O2 → 8SO2
2𝑆𝑂2 + 𝑂2→2𝑆𝑂3
Бу реакциялар сулфат кислотани саноатда ишлаб чиқаришда муҳим рол ўйнайди.
2. Сулфид ҳосил бўлиши:
Олтингугурт сулфидлар, металлар билан бирикмалар ҳосил қилади. Масалан, олтингугуртнинг темир билан реакцияси:
Fe +S → FeS
Ушбу сулфидлар металлургиядан тортиб то тоғкон саноатигача бўлган турли соҳаларда қўлланилиши мумкин.
3. Кислород билан олтингугурт ҳосил бўлиши:
Олтингугурт кислород билан қиздирилганда олтингугурт оксидларини ҳосил қилиши мумкин:
2S +3O2 →2SO3
Ушбу жараён кимё саноатида сулфат кислота ишлаб чиқариш учун кенг қўлланилади.
4. Ишқорлар билан реакция:
Олтингугурт ишқорлар билан реакцияга киришиб сулфидлар ва тиосулфатлар ҳосил қилиши мумкин:
S + 2NaOH → Na2S +H2O
4S + 6NaOH → Na2S2O3 + 2Na2S + 3H2O
Бу реакциялар турли материаллардан ёки оқава сувлардан олтингугуртни олиб ташлаш учун ишлатилиши мумкин.
Олтингугуртнинг кимёвий реакциялари унинг кимёсининг муҳим жиҳатлари бўлиб, унинг кимёвий фаоллиги ва турли соҳаларда қўлланилишини аниқлайди.
Олтингугуртни ишлатилиши
Олтингугурт инсон фаолиятининг турли соҳаларида жуда кўп қўлланилади:
1. Саноат ва ишлаб чиқариш
Саноат олтингугурт кимё саноатининг асосий таркибий қисми бўлган сулфат кислота ишлаб чиқариш учун ишлатилади. Сулфат кислота ўғитлар, портловчи моддалар, тўқимачилик ва бошқа кўплаб маҳсулотлар ишлаб чиқаришда кенг қўлланилади.
2. Қишлоқ хўжалиги
Олтингугурт қишлоқ хўжалигида олтингугуртли ўғитлар ва пеститсидлар шаклида қўлланилади. Ушбу маҳсулотлар бегона ўтларнинг ўсишини назорат қилиш, ўсимликлар касалликларини олдини олиш ва ҳосилдорликни оширишга ёрдам беради.
3. Тиббиёт ва фарматсевтика
Тиббиётда олтингугурт турли касалликларни, масалан, роматоид артрит ва бошқа яллиғланиш жараёнларини даволаш учун дори шаклида қўлланилади. Бундан ташқари, у турли фарматсевтикаларда муҳим компонент ҳисобланади.
4. Каучук ишлаб чиқариш
Олтингугурт каучук ишлаб чиқаришда полимер занжирларини ўзаро боғлаш учун ишлатилади, бу каучук материалларнинг мустаҳкамлиги ва эластиклигини яхшилайди.
Олтингугуртнинг табиат ва инсоният учун аҳамияти
Олтингугурт табиий жараёнларда муҳим рол ўйнайди. У турли хил шакллардан, жумладан, газсимон бирикмалар, эритмалар ва минераллардан ўзгариб турадиган олтингугурт айланиши каби геокимёвий сиклларда иштирок этади. Бу сикллар экотизим ва иқлимга сезиларли таъсир кўрсатади.
Шу билан бирга, олтингугурт ҳам атроф-муҳит ва инсон саломатлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Олтингугурт диоксиди каби олтингугурт диоксиди газларининг атмосферага чиқарилиши кислотали ёмғир ва ҳавонинг ифлосланишига олиб келиши мумкин, бу эса инсон саломатлиги ва экотизимларига салбий таъсир қилади.
Хулоса
Олтингугурт табиат учун ҳам, инсоният учун ҳам муҳим элемент ҳисобланади. Унинг кимёвий хоссалари ва турли хил қўлланилиши уни кўплаб саноат ва фанларнинг ажралмас қисмига айлантиради. Бироқ, унинг атроф-муҳит ва инсон саломатлигига мумкин бўлган салбий таъсирини ҳам ҳисобга олиш ва ушбу қимматли манбадан барқарор ва масъулиятли фойдаланишга ҳаракат қилиш керак.