Ҳомиладорлик пайти она бўлиш ҳақида ташвишлангангизда яқинларингиз сизга “Нима қилиш кераклигини фарзандли бўлганингда билиб оласан” деб айтишган бўлса керак. Эволютсион жиҳатдан оналик инстинкти тушунчаси барчага маълум. Қизигъи ҳам шундаки, она бўлганингиздан сўнг сиз болангизга қандай гъамхўрлик қилишни автоматик тарзда ҳис қиласиз.
Аммо фарзанд дунёга келтирганингизда сизга чақалоқни қандай тарбиялаш, қандай озиқлантириш ва ухлатиш каби маълумотларни жамлаган «махсус кўрсатма» берилмайди.
Аслида оналик инстинкти бу бир афсона ва ушбу инстинктга таяниш унчалик тўгъри эмас. Агар она бўлибоқ фарзандни қандай тарбиялаш кераклигини англай олмаган бўлсангиз, хавотирланманг!
Оналик инстинкти нима?
Оналик инстинктига аниқ изоҳ мавжуд эмас. Баъзилар учун бу она бўлиш истагини билдирса, бошқалар эса уни фарзанд тарбиялашда нима тўгъри ва нотўгъри эканлиги ҳақидаги ахлоқий ёки эмотсионал кўрсатма деб тушунади. Айримлар учун эса оналик инстинкти фарзандни зарарли нарсалардан ҳимоя қилишдир. Бироқ ҳеч қандай илмий тадқиқот оналик инстинктининг нима эканлигини аниқ исботламаган.
Оналик инстинкти мавжудми?
Ҳомиладорлик пайтида ва ундан кейин тана ҳамда мияда турли ўзгаришлар юз бериши табиий ҳол. Тугъруқдан кейинги окситотсин (“бахт гормони”) она ва унинг янги чақалоғи ўртасидаги алоқага ўзининг ижобий таъсирини кўрсатади. Болани эмизиш онада окситотсин даражасини кучайтиради, бу эса болага бўлган меҳр ва богъланиш ҳиссини янада оширади.
Бошқа тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ҳомиладорлик аёллар мия тузилишини сезиларли даражада ўзгартиради. 2016-йилдаги тадқиқотга кўра, ҳомиладорлик пайтида миядаги кулранг модданинг ўзгариш даражаси онанинг ўз фарзандига қанчалик яқин бўлишидан дарак беради. Лекин бу ҳомиладор аёл фарзандини дунёга келтиргандан кейин оналик инстинкти орқали ҳаммасини тўлиқ ўрганиб олади дегани эмас.
Оналик инстинкти кузатилмаса?
Фарзандингиз тугъилгандан кейин оналик инстинкти “лампочкаси” тўсатдан ёнмаса, ташвишланишнинг ҳожати йўқ.
Энг керакли тавсиялар эса қуйидагича:
- Фарзандингизнинг согълигъи ҳақида кучли хавотир пайдо бўлса, педиатрга қўнгъироқ қилинг;
- Эмизиш билан богълиқ муаммоларга дуч келганингизда, лактатсия бўйича маслаҳатчига учрашинг;
- Агар тушкунликка тушсангиз, перинатал руҳий саломатлик бўйича терапевтга мурожаат қилинг;
- Она бўлиш қанчалик қийинлигини тушунадиган, аёлларни қўллаб-қувватловчи бирлашмалардан ёрдам олинг.
Баъзида оналик инстинктининг йўқлиги аёлларда тугъруқдан кейинги депрессияга сабаб бўлиши мумкин. Агар сиз ўзингизни айбдор, бепарво ёки бееътибордек ҳис қилаётган бўлсангиз, сизда тугъруқдан кейинги руҳий саломатлик бузилиши кузатилаётган бўлиши мумкин. Бундай вазиятда согълиқни сақлаш мутахассисларига имкон қадар тезроқ мурожаат қилинг.
Оналик инстинктига таянишнинг салбий томонлари
Гарчи оналик инстинкти бола тарбиясида ёрдам берадигандек туюлса-да, ушбу кўрсатмага ҳаддан ташқари таяниш аслида салбий оқибатларга олиб келиш эҳтимоли мавжуд. Масалан, ҳали оналик нима эканлигини тўлиқ англамасдан ўзига ортиқча ишониш нотўгъри (фарзанд учун хавфли) қарор қабул қилишга сабаб бўлиши мумкин.