Партеногенез — тирик мавжудотларнинг кўпайиш жараёнида ғайриоддий ҳодиса деб ҳисобланади. Кўпайишнинг бу усули урғочи жинсий ҳужайрани (тухумни) уруғлантирмасдан, эркак жинсий ҳужайра (сперма)сиз ривожлантириб, янги шахс туғилишига имкон беради. Ушбу мақолада биз партеногенез нима эканлигини, қандай содир бўлишини ва табиий равишда содир бўлган турларни кўриб чиқамиз.
Партеногенез нима
Партеногенез — репродуктив усул бўлиб, аёл жинсий ҳужайранинг уруғлантирилмасдан ривожланиши ва янги шахсни туғишига имкон беради. Бу жараёнда эркак жинсий ҳужайраси бўлган сперма уруғлантириш учун зарур эмас ва янги шахс фақат аёл томонидан ишлаб чиқарилган генетик материал билан ҳосил бўлади. Партеногенез тирик дунёда кам учрайдиган ҳодиса бўлиб, турли тирик турларда кузатилади.
Партеногенез қандай содир ўлади
Партеногенез турли механизмлар туфайли фарқ қилиши мумкин. Иккита асосий тур мавжуд:
Меётик партеногенез: партеногенезнинг бу турида аёл жинсий ҳужайраси бўлган тухум одатда меёз бўлиниш жараёнидан ўтади. Тухум, бошқа ҳужайралардан фарқли ўлароқ, табиий равишда гаплоид (хромосомаларнинг ярми) ҳолатига келади. Бу гаплоид тухум баъзан атроф-муҳит стимуллари ёки генетик омиллар таъсирида митоз бўлиниш натижасида янги шахсга айланиши мумкин.
Митотик партеногенез: партеногенезнинг бу турида аёл жинсий ҳужайраси бўлган тухум митоз бўлиниш жараёнини бошдан кечирмасдан бевосита янги шахсга айланиши мумкин. Бу жараёнда аёл жинсий ҳужайраси хромосомаларнинг бўлиниши ва жуфтлашишини талаб қилмайдиган клонал кўпайиш жараёни орқали шахснинг ривожланишини таъминлайди.
Табиатда учрайдиган турлар
Партеногенез — баъзи тирик турларда табиий равишда кузатиладиган кўпайиш усули. Бу турларга баъзи ҳашаротлар, судралувчилар, амфибиялар ва балиқлар киради. Масалан, баъзи илон турлари партеногенетик йўл билан кўпая олади, урғочи илонлар эса уруғланмасдан янги авлод туғиши мумкин. Худди шундай, партеногенез баъзи ҳашаротлар турларида тез-тез кузатилади ва янги шахслар урғочи шахслар томонидан ишлаб чиқарилади.
Партеногенезнинг аҳамияти
Партеногенез ирсий хилма-хилликни сақлаш ва тирик дунёда турларнинг мослашиш қобилиятини оширишда муҳим рол ўйнайди. Жинсий кўпайишсиз шахслар туғилиши мумкин бўлса, бу кўпайиш усули фойдалидир. Айниқса, атроф-муҳит шароитлари қийин бўлган ёки эркаклар кам учрайдиган ҳолатларда партеногенез тирик мавжудотларнинг омон қолишини таъминлайди.
Хулоса
Партеногенез — тирик дунёда кўпайишнинг ноодатий усули. Аёл жинсий ҳужайраси уруғланмасдан ривожланади, бу эса янги шахснинг туғилишига имкон беради. Партеногенез турли механизмлар туфайли юзага келиши мумкин ва табиий равишда баъзи тирик турларда кузатилади. Кўпайишнинг бу усули генетик хилма-хиллик ва мослашишда муҳим рол ўйнайди ва тирик мавжудотларнинг атроф-муҳит ўзгаришларига мослашишига ёрдам беради. Партеногенез — бу тирик дунёда кўпайиш ҳақидаги тушунчамизни янада кенгайтиришга имкон берувчи қизиқарли ҳодиса.