Ўсимликлар мураккаб тузилмалари ва функтсиялари билан табиий экотизимларда жуда хилма-хилликни намойиш этади. Ўсимлик ҳужайралари ичида содир бўладиган кўплаб махсус жараёнларни амалга оширадиган органеллалар мавжуд. Пластидалар ўсимлик ҳужайраларида жойлашган муҳим органеллалардир. Ушбу мақола ўсимликлардаги пластидаларнинг тузилиши, функтсияси ва аҳамиятига қаратилади, шунингдек хлоропластлар, хромопластлар ва лейкопластлар каби пластид турларини ўрганади.
Пластидаларнинг тузилиши
Пластидаларнинг ўсимлик ҳужайраларида жойлашган мембрана билан ўралган органеллалардир. Мембрана пластидани ҳужайранинг бошқа қисмларидан ажратиб туради ва ҳужайра ичидаги бирикмаларнинг ўтишини тартибга солади. Пластидалар одатда қўш мембранали тузилишга эга. Ички мембрана пластида бўлинишлар ва бурмалар ҳосил қилади. Пластидалар ичидаги суюқлик қисми строма деб аталади. Строма пластиданинг вазифасига қараб турли хил бирикмаларни ўз ичига олиши мумкин.
Пластидаларнинг вазифалари
Хлоропластлар: Хлоропластлар фотосинтез орқали ўсимликлар томонидан энергия ишлаб чиқарадиган пластидалардир. Фотосинтез — бу ўсимликларга қуёш нуридан энергия олиб, карбонат ангидрид ва сувдан фойдаланган ҳолда органик молекулаларни (глюкоза) синтез қилиш имконини берадиган жараён. Хлоропластлар қуёш энергиясини ўзлаштирадиган ва фотосинтезни амалга оширадиган хлорофилл пигментини ўз ичига олади. Хлоропластларда фотосинтез учун зарур бўлган ферментлар ва оқсил комплекслари ҳам мавжуд.
Хромопластлар: Хромопластлар рангли пигментлар синтезланадиган ва сақланадиган ўсимликлардаги пластидалардир. Хромопластлар ўсимликларнинг мевалари, гуллари ва баргларида ранг ҳосил бўлишини таъминлайди. Қизил, сариқ ва тўқ сариқ рангли пигментлар хромопластлар томонидан синтезланади. Ушбу пигментлар ўсимликларни жозибали ранглар ва турли функтсиялар билан таъминлайди, масалан, меваларнинг пишиши ва чанглатувчи ҳашаротларни жалб қилиш.
Лейкопластлар: Лейкопластлар ўсимликларда сақлаш тузилмалари бўлиб хизмат қилади. Ушбу пластидалар крахмал, ёғ ва оқсил каби бирикмалари синтезланадиган ва сақланадиган жойлардир. Лейкопластлар ўсимликнинг илдизлари, уруғлари ва илдизпоялари каби органларда мавжуд.
(1) ядроча
(2) ядро
(3) рибосома (кичик нуқта)
(4) пуфакча
(5) донодор эндоплазматик тўр
(6) Голжи аппарати
(7) ситоскелет
(8) силлиқ эндоплазматик тўр
(9) митохондрия
(10) вакуола
(11) ситоплазма
(12) лизосома
(13) сентриола ва сентросома
Пластидаларнинг аҳамияти
Пластидалар ўсимликларда турли хил муҳим функтсияларни бажаради ва ўсимлик ҳужайраларининг яшаши ва фаолияти учун зарурдир. Хлоропластлар ўсимликларнинг энергия ишлаб чиқаришида муҳим рол ўйнайди ва ўсимликлар фотосинтез орқали озиқ-овқат ишлаб чиқаришга имкон беради. Хромопластлар ўсимликларнинг жозибали рангларини яратади ва ўсимликларнинг атроф-муҳит билан ўзаро таъсирини таминлайди. Лейкопластлар ўсимликларни сақлаш ва энергия эҳтиёжларини қондиришга ёрдам беради.
Хулоса
Пластидлаар ўсимликлардаги муҳим органеллалар сифатида ўсимлик ҳужайраларининг ишлашига ҳисса қўшади. Хлоропластлар фотосинтез орқали энергия ишлаб чиқарса, хромопластлар ўсимликларнинг рангли пигментларини синтез қилади. Бошқа томондан, лейкопластлар ўсимликларга озуқа моддалари ва энергияни сақлаш тузилмалари сифатида ёрдам беради. Пластидаларнинг функтсиялари ўсимликларнинг ўсиши, ривожланиши ва атроф-муҳит билан ўзаро таъсир қилувчи асосий жараёнларга ёрдам беради. Пластидаларнинг мавжудлиги ва вазифалари ўсимлик ҳаётини сақлаб туриш учун катта аҳамиятга эга.