Тирик организмларнинг хилма-хиллиги жуда кенг ва бу организмлар турли хил ҳужайра турларига эга. Бу ҳужайралар тузилиш ва функсионал хусусиятларига кўра иккига бўлинади: прокарётик ва эукарётик ҳужайралар. Ушбу мақолада биз прокарётик ҳужайраларнинг тузилиши, хусусиятлари ва аҳамияти ҳақида кўпроқ билиб оламиз.
Прокарётлар оддий тузилишга эга бўлган микроскопик ўлчамдаги организмлардир. Буларга бактериялар ва кўк-яшил сув ўтлари каби тирик мавжудотлар киради. Прокарётик ҳужайралар эукарётик ҳужайраларга қараганда оддийроқ ташкилотга эга ва ўзига хос ядро ёки мембрана билан ўралган органеллаларга эга эмас.
Прокарётик ҳужайраларнинг асосий тузилиши ҳужайра мембранаси ва ситоплазмадан иборат. Ҳужайра мембранаси ҳужайрани ўраб турган ва ҳужайранинг ички ва ташқи муҳити ўртасида моддалар алмашинувини таъминлайдиган нозик мембрана қатламидир. Ҳужайра мембранасининг ички юзаси турли оқсиллар ва ферментлар билан қопланган.
Ситоплазма ҳужайра мембранасининг суюқ қисмидир. Прокарётик ҳужайраларда ситоплазмада нуклеоид деб аталадиган ҳудуд мавжуд. Нуклеоид — бу ДНК жойлашган ва ҳужайранинг генетик материалини ўз ичига олган ҳудуд. Бундан ташқари, прокарётик ҳужайраларда рибосомалар ҳам мавжуд. Рибосомалар оқсил синтези содир бўладиган жой бўлиб, ҳужайранинг ўсиши ва фаолияти учун жуда муҳимдир.
Прокарётик ҳужайралар бактериялар деб номланувчи тирик мавжудотларнинг асосий вакилларидир. Бактериялар микроскопик ўлчамдаги прокарётик организмлар бўлиб, табиатда кенг тарқалган. Кўпгина бактериялар турлари автотрофлар ёки гетеротрофлар деб таснифланади. Автотроф бактериялар энергияни қуёш нури ёки кимёвий моддалардан олади. Фотосинтетик бактериялар қуёш энергиясидан фойдаланган ҳолда органик моддаларни синтез қилади ва бу жараёнда кислород ишлаб чиқаради. Бошқа томондан, гетеротроф бактериялар органик моддаларни парчалаш орқали энергия беради.
Кўк-яшил сувўтлари прокарётик ҳужайраларнинг яна бир мисолидир. Турли хил тур бўлган бу организмлар, айниқса, фотосинтетик қобилиятлари туфайли сув муҳитида учрайди. Кўк-яшил сувўтлар кислород ишлаб чиқарувчи фотосинтетик пигмент бўлган хлорофиллни ўз ичига олган ҳужайралардан иборат. Бу пигментлар қуёш нурини ушлайди ва фотосинтезни амалга оширади. Кўк-яшил сув ўтлари экотизимларда муҳим рол ўйнайди ва атмосферадаги кислород миқдорининг кўпайишига ҳисса қўшади.
Оссиллатория фотосинтетик прокариот тури бўлиб, кўк-яшил сувўтларнинг кичик гуруҳини ташкил қилади. Бу организмлар сув муҳитида, баъзан нам тупроқларда ҳам бўлиши мумкин. Оссиллаторияипсимон ёки занжирсимон ҳужайралардан иборат. Бу занжирлар колониялар деб аталадиган катта гуруҳларни ҳосил қилиши мумкин. Оссиллатория фотосинтез орқали энергия ишлаб чиқаради ва бу жараёнда кислород ишлаб чиқаради. Бундан ташқари, бу организмлар азотни бириктирувчи қобилиятга эга ва экотизимларда биологик муҳим рол ўйнаши мумкин.
Носток прокарётларнинг яна бир тури бўлиб, у кўк-яшил сув ўтларининг кичик гуруҳидир. Бу организмлар одатда сув ва нам муҳитда учрайди. Носток, бошқа кўк-яшил сув ўтлари каби, фотосинтез қобилиятига эга ва қуёш энергиясидан фойдаланган ҳолда органик моддаларни синтез қилади. Бироқ, носток баъзи махсус қобилиятларга эга. Масалан, носток азотни бириктириш қобилияти билан машҳур. Улар атмосферадаги азотни тупроқга ўтишини таминлайди ва ўсимликларнинг ўсишини қўллаб-қувватлайди. Бундан ташқари, носток атроф-муҳит қуриб қолса, ўзларини ҳимоя қилиш учун махсус ҳужайра тузилмаларини яратиши мумкин. Бу тузилмалар кисталар деб аталадиган қалин деворлар билан ўралган ҳужайралар бўлиб, ноқулай шароитларга қаршилик кўрсатади.
Хулоса қилиб айтганда, прокарётик ҳужайралар микроскопик дунёнинг асосий бирлигидир. Бу ҳужайралар оддий тузилишлари ва муҳим вазифалари билан тирик мавжудотларнинг хилма-хиллигида муҳим рол ўйнайди. Бактериялар ва кўк-яшил сувўтлари каби прокарётлар энергия конвертатсияси, озиқ-овқат занжири ва экотизимлардаги биокимёвий сиклларда муҳим функтсияларни бажаради. Прокарётик ҳужайраларнинг тузилиши ва хилма-хиллиги биология соҳасида доимий равишда ўрганилаётган ва ўрганилаётган мавзу бўлиб қолмоқда.