Семириб кетиш нима? Семириб кетиш касалликми?
Семириб кетиш — бу организмда ёғнинг ортиқча тўпланиши натижасида юзага келадиган ҳолат. Семириб кетиш нафақат эстетик муаммо, балки кўплаб соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкин бўлган касалликдир. Семириб кетиш юрак-қон томир касалликлари, диабет, гипертония, юқори холестерин, бўғим касалликлари, ёғли жигар, ўт пуфаги касалликлари ва саратоннинг айрим турлари каби жиддий соғлиқ муаммолари хавфини оширади. Семириб кетиш катталарда ҳам, болаларда ҳам пайдо бўлиши мумкин.
Тана массаси индекси (ТМИ) нима? Қандай ҳисоблаш мумкин?
Тана массаси индекси (ТМИ) — тана вазнини баландлик квадратига бўлиш орқали олинган қиймат. ТМИ семизликни таснифлаш учун ишлатиладиган энг кенг тарқалган усулдир.
Тана массаси индекси қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:
Буерда:
- м — килограммдаги тана вазни,
- ҳ — метрда баландлик,
ва кг/м² да ўлчанади.
Масалан, одамнинг массаси = 77 кг, бўйи = 170 см, шунинг учун бу ҳолда тана массаси индекси тенгдир: ТМИ = 77: (1,70 × 1,70) ≈ 26,64 кг/м²
Мавзуга доир мақолалар
ТМИ қийматига кўра, одамлар қуйидагиларга бўлинади:
- Агар ТМИ 18,5 дан паст бўлса, кам вазн
- ТМИ 18,5-24,9 орасида бўлса, нормал вазн
- Агар ТМИ 25-29,9 орасида бўлса, сиз ортиқча вазнга эгасиз
- Агар ТМИ 30-34,9 орасида бўлса, сиз семирибсиз (1-даражали)
- Агар ТМИ 35-39,9 орасида бўлса, сиз семирибсиз (2-даражали)
- Агар ТМИ 40 ва ундан юқори бўлса, сиз морбид даражада семирибсиз (3-даражали)
Фақатгина ТМИ қиймати семиришни аниқлаш учун этарли эмас. Тана ёғи фоизи, бел атрофи ва тана ёғининг тақсимланиши каби бошқа кўрсаткичларни ҳам ҳисобга олиш керак.
Семириб кетишнинг сабаблари нимада?
Семириб кетиш сабаблари хилма-хилдир. Умуман олганда, семизлик энергия истеъмоли сарфланган энергиядан кўпроқ бўлганда пайдо бўлади. Бу энергия номутаносиблиги овқатланиш одатлари, жисмоний фаоллик даражаси, ирсий омиллар, гормонал касалликлар, психологик муаммолар, ижтимоий-иқтисодий ҳолат ва атроф-муҳит омиллари каби кўплаб омилларга боғлиқ.
Нима учун болаларда семириш муҳим муаммо?
Болалардаги семириш, худди катталардаги каби кўплаб соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкин. Болалардаги семириш эрта ёшда юрак-қон томир касалликлари, диабет ва гипертония каби сурункали касалликларнинг пайдо бўлишига йўл очади. Бундан ташқари, болалардаги семириш ўсиш ва ривожланишга салбий таъсир қилади ва психологик ва ижтимоий муаммоларни келтириб чиқаради.
Болаларда семиришга қандай омиллар сабаб бўлади?
Болалардаги семиришнинг сабаблари катталардаги каби. Бироқ, болаларда баъзи махсус омиллар ҳам рол ўйнайди. Булар:
- Туғилган вазни
- Эмизишнинг давомийлиги ва шакли
- Қўшимча овқатларни бошлаш вақти ва хилма-хиллиги
- Оилада семириш ҳолати
- Оиладаги овқатланиш одатлари ва жисмоний фаоллик даражаси
- Мактабда ва уйда таклиф қилинадиган озиқ-овқат ва ичимликлар вариантлари
- Телевизор, компютер, телефон каби экранлар олдида ўтказган вақт
- Уйқунинг давомийлиги ва сифати
- Стресс, депрессия, ташвиш каби ҳиссий муаммолар
Болалик семизлиги қандай муаммоларга олиб келади?
Болаликдаги семириш ҳам жисмоний, ҳам руҳий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Болаларда семириш қуйидаги муаммоларга олиб келиши мумкин:
- 2-тоифа диабет
- Гипертензия
- Юқори холестерин
- Ёғли жигар
- Ўт пуфаги касалликлари
- Уйқу апнеаси
- Астма
- Тери инфексиялари
- Ўсишнинг кечикиши
- Эрта балоғат ёши
- Ҳайз даврининг бузилиши ва бепуштлик
- Ўзига паст баҳо бериш
- Депрессия ва ташвиш
- Ижтимоий изолятсия ва зўравонлик
Семириб кетиш белгилари қандай?
Семириб кетишнинг энг аниқ белгиси тана вазнининг меъёрдан юқори бўлишидир. Бироқ, семириш нафақат ортиқча вазн, балки танадаги ортиқча ёғ тўпланиши ҳамдир. Шунинг учун семиришнинг бошқа белгилари қуйидагилардан иборат:
- Бел атрофи одатдагидан каттароқ (аёлларда 88 см дан, эркакларда 102 см дан ортиқ)
- Тана ёғи нормадан юқори (аёлларда 32% ва эркакларда 25% дан ортиқ)
- тана массаси индексининг меъёрдан юқори бўлиши (25 дан ортиқ)
- чарчоқ, нафас қисилиши, терлаш каби жисмоний аломатлар
- Юқори қон босими, қон шакар даражаси, холестерин даражаси каби лаборатория натижалари
Семизлик учун хавф омиллари қандай?
Семизликнинг шаклланишида генетик, экологик ва хулқ-атвор омиллари рол ўйнайди. Генетик омиллар инсон танасининг тузилишига, метаболизм тезлигига ва шаклларига таъсир қилади. Атроф-муҳит омилларига инсоннинг яшаш муҳити, овқатланиш одатлари, жисмоний фаоллик даражаси ва ижтимоий ёрдам каби омиллар киради. Хулқ-атвор омиллари инсоннинг овқатланиш хатти-ҳаракати, стрессни бошқариш, уйқу режими ва психологик ҳолати билан боғлиқ. Семириб кетиш бу омиллар биргаликда ёки якка ҳолда ривожланиши мумкин.
Семириб кетишни қандай аниқлаш мумкин?
Семириб кетишни ташхислашнинг энг кенг тарқалган усули бу тана массаси индексини (ТМИ) ҳисоблашдир. ТМИ — килограммдаги тана вазнининг метрдаги баландлик квадратига бўлиниши. ТМИ 18,5 дан 24,9 гача бўлганлар нормал вазн, 25 дан 29,9 гача бўлганлар ортиқча вазнли, ТМИ 30 ва ундан юқори бўлганлар эса семириб кетган ҳисобланади. ТМИ ҳисоблаш осон ва амалий усул бўлса-да, у танадаги ёғ нисбати ва ёғ тақсимотини тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин. Шунинг учун семиришни аниқлаш учун бошқа усуллардан фойдаланиш мумкин. Буларга бел атрофини ўлчаш, тана ёғи фоизини ўлчаш, биоелектрик импеданс таҳлили (БИТ), икки томонлама энергия рентген абсорптиометрияси (ДЕХА) каби усуллар киради.
Семириб кетиш қандай соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкин?
Семириб кетиш кўплаб соғлиқ муаммоларини келтириб чиқариши ёки кучайтириши мумкин. Семириб кетишга олиб келиши мумкин бўлган соғлиқ муаммолари:
Юрак-қон томир касалликлари: Семизлик қон босими, холестерин ва триглитсеридларни оширади, юрак хуружи, инсулт ва қон томирларининг тиқилиб қолиши каби ҳолатлар хавфини оширади.
Қандли диабет: Семириб кетиш инсулин қаршилигини келтириб чиқариш орқали қондаги қанд миқдорини бузади ва 2-тоифа диабет ривожланишига ёрдам беради.
Нафас олиш тизими касалликлари: Семириб кетиш нафас олиш қобилиятини пасайтириши мумкин, бу астма, уйқу апнеси ва сурункали обструктив ўпка касаллиги (КОАҲ) каби ҳолатларнинг пайдо бўлишига ёки ёмонлашишига олиб келади.
Овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари: Семизлик ўт пуфагидаги тошлар, ёғли жигар, гастрит ва ичак саратони каби касалликларнинг кўпайишига олиб келиши мумкин.
Таянч-ҳаракат тизими касалликлари: Семизлик бўғимларга ортиқча босим, бел ва бўйин оғриғи каби муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.
Репродуктив тизим касалликлари: Семизлик, аёлларда поликистик тухумдон синдроми, ҳайз даврининг бузилиши, бепуштлик ва ҳомиладорликнинг асоратлари; Эркакларда тестостерон даражасининг пастлиги ва бепуштлик каби муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.
Психологик муаммолар: Семириб кетиш руҳий тушкунлик, ташвиш, ўзига ишончсизлик, овқатланишнинг бузилиши ва ижтимоий изолятсия каби психологик муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.
Семириб кетиш учун дори-дармонларни даволаш усуллари қандай?
Семириб кетишни даволаш учун ишлатиладиган дорилар одатда тиббий овқатланиш терапиясига жавоб бермайдиган ёки семириш жиддий соғлиқ муаммоларига олиб келадиган одамларга берилади. Семириб кетишга қарши дорилар турли механизмлар орқали ҳаракат қилади. Баъзи дорилар иштаҳани камайтиради, баъзи дорилар ичакдан ёғнинг сўрилишини олдини олади ва баъзи дорилар метаболизмни тезлаштиради. Семириб кетишга қарши дориларни қўллаш маълум вақт ва шифокор назорати остида чекланган. Семириб кетишга қарши дориларнинг ўзи вазн йўқотишига олиб келмайди, улар тиббий овқатланиш терапияси ва жисмоний фаоллик билан биргаликда қўлланилиши керак. Семириб кетган дори-дармонлар ён таъсирга ва контрендикатсияга эга. Шунинг учун семиришга қарши дори-дармонларни шифокор тавсияси ва ретсептисиз ишлатмаслик керак.
Семириб кетиш билан курашиш учун нима қилиш мумкин?
Семириб кетишга қарши курашда даволаш усулларидан ташқари турмуш тарзини ўзгартириш ҳам муҳимдир. Семириб кетишга қарши курашда қуйидагилар зарур:
- Соғлом овқатланиш одатларини қабул қилиш: Озиқланиш режасига мувофиқ овқатланиш, зарарли овқатлардан воз кечиш, овқатни секин ва яхшилаб истеъмол қилиш, порсияни назорат қилиш, овқатдан олдин сув ичиш, спиртли ичимликларни истеъмол қилишни камайтириш ёки ундан воз кечиш соғлом овқатланиш одатларидандир.
- Мунтазам уйқу: Ухлаш тананинг дам олиши ва гормонларни мувозанатлаши учун зарурдир. Уйқунинг этишмаслиги ёки тартибсизлик туяди ва килограмм ортишига олиб келиши мумкин. Шунинг учун кунига 7-8 соат ухлаш ва уйқу режимига эътибор бериш керак.
- Стрессдан сақланиш: Стресс организмда кортизол гормони секретсиясини келтириб чиқаради. Кортизол гормони қон шакарини ва ёғларни сақлашни оширади. Бундан ташқари, стресс одамни ҳиссий овқатланиш хатти-ҳаракатига олиб келиши мумкин. Шунинг учун стрессдан қочиш ёки стрессни энгиш усулларини ишлаб чиқиш керак.
- Чекишни ташланг: Чекиш танага жуда кўп зарарли таъсир кўрсатади. Чекувчиларда метаболизм тезлиги пасаяди ва вазн ортиши осонроқ бўлади. Чекишни ташлаганингизда, метаболизм тезлиги ошади ва вазн йўқотиш осонроқ бўлади. Чекишни ташлаш учун шифокорингиздан ёрдам олишингиз мумкин.
- Ёрдам олиш: Семизликка қарши курашда одам ёлғиз эмас. Оила, дўстлар, шифокор, диетисен ва психолог каби ёрдам манбалари мавжуд. Ушбу манбалардан ёрдам олиш инсоннинг мотиватсиясини оширади ва даволанишга мос келишини осонлаштиради.