Бугунги кунда фан ва техника тараққиёти табиатда содир бўлаётган турли ҳодисаларни тушуниш ва назорат қилиш имконини беради. Бундай ҳодисалардан бири диффузиядир. Диффузия деганда модданинг зичликдаги фарқ туфайли пастроқ зичликдаги ҳудудга ўз-ўзидан ўтиш тендентсияси тушунилади. Бироқ, диффузиянинг турли муҳитларда содир бўлиш усули жуда катта фарқ қилади.
Газларнинг диффузияси
Газлар бир муҳитдан иккинчисига осонлик билан тарқалиши мумкин. Бу ҳолат газ молекулаларининг ҳаракатчан тузилишидан келиб чиқади. Газ молекулалари кинетик энергияси туфайли доимо тўқнашади ва бу тўқнашувлар диффузияни келтириб чиқаради. Хусусан, газ молекулаларининг зич муҳитдан зичлиги пастроқ муҳитга тарқалиши кузатилади. Мисол учун, атир ҳидининг хона бўйлаб тарқалиши ушбу тамойилга асосланади.
Суюқликларнинг диффузияси
Суюқликларнинг диффузияси молекулаларнинг бир суюқ муҳитдан иккинчисига ўтишини ўз ичига олади. Бу, айниқса, эритмадаги модданинг миқдори мувозанатсиз бўлган ҳолларда яққол намоён бўлади. Мисол учун, шакар эритмасининг бир қисмига тушганда, шакар молекулалари вақт ўтиши билан эритманинг бошқа қисмларига тарқалади.
Қаттиқ жисмларнинг диффузияси
Қаттиқ жисмлар орасидаги диффузия одатда секинроқ содир бўлади, чунки қаттиқ моддаларнинг молекуляр даражадаги ҳаракати чекланган. Бироқ, бу кристалл тузилишга эга бўлган моддалар орасида содир бўлиши мумкин. Масалан, икки хил металлдан ташкил топган қотишмадаги атомлар вақт ўтиши билан бир-бири билан аралашиши мумкин.
Биологик диффузия
Тирик организмларда моддалар алмашинуви ҳужайра мембраналари орқали содир бўлади. Ҳужайра мембранаси селектив ўтказувчанликка эга бўлиб, маълум моддаларнинг ҳужайра ичига ёки ташқарисига ўтишига имкон беради. У ҳужайраларга озуқа моддаларини олиш ва чиқиндиларни чиқариб юбориш каби асосий биологик жараёнларда рол ўйнайди.
Диффузия асосий ҳодиса бўлиб, у турли муҳитларда кузатилиши мумкин ва кўплаб соҳаларда муҳим рол ўйнайди. Физик ва биологик тизимлардаги диффузияни тушуниш илғор илмий ва технологик дастурларни ишлаб чиқишда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Шу сабабли, турли муҳитларда диффузиянинг турли жиҳатлари бўйича тадқиқотлар илмий дунёда тобора кенгайиб бораётган соҳани ташкил этади.