Уйқусизлик (Инсомния) - бу тунги уйқунинг бузилиши ва кундузги уйқусираш мавжуд бўлган патологик ҳолат. Статистик маълумотларга кўра, вояга етган эркакларнинг тахминан 30% ва аёлларнинг 37%, шунингдек, 4 ҳомиладор аёлдан учтаси бу муаммога дуч келишмоқда. Сурункали уйқусизлик кўпинча семиришдан тортиб депрессияга қадар турли хил касалликлар ва ҳолатларнинг қўзғатувчиси ҳисобланади. Мунтазам такрорланадиган уйқусизлик муаммосида, патологиянинг сабабини аниқлайдиган ва уни тезда йўқ қилиш йўлини топадиган малакали мутахассисларнинг ёрдами зарур.
Уйқусизлик касалликми?
Уйқу - организмнинг нормал ишлаши учун жуда зарур. Бу вақтда марказий асаб тизими кун давомида олинган маълумотларни қайта ишлайди ва аксарият органлар ва тизимлар машқдан сўнг дам олади. Одамга ҳар куни ўртача 6 дан 10 соатгача ухлаш керак, айниқса кечаси. Ухлаш механизмининг ишламай қолиши, тез-тез уйғониш ва дам олишнинг умумий вақтини қисқариши чарчоқнинг ривожланишига, диққат ва консентратсиянинг пасайишига олиб келади.
Уйқунинг бузилиши ушбу жараённинг гормонал регулятсияси бузилганлиги сабабли юзага келади деб аниқланган. Хусусан, улар тунда кортизол ва адренокортикотропик гормонлар даражасининг ошиши билан боғлиқ.
Уйқусизлик сабаблари
Уйқусизлик турли сабабларга кўра пайдо бўлади. Уйқусизликнинг кенг тарқалган сабаблари:
- қаттиқ стресс ва асаб тизимининг сурункали ортиқча юкланиши;
- ҳар қандай сурункали оғриқ;
- юрак ритмининг бузилиши;
- гипертиреоз (қондаги қалқонсимон без гормонларининг кўпайиши);
- жиғилдон қайнаши;
- сезиларли жисмоний чарчоқ;
- безовта оёқ синдроми;
- танадаги гормонал ўзгаришлар (балоғат ёши, ҳомиладорлик, менопауза);
- руҳий касалликлар ва бузилишлар: депрессия, шизофрения ва бошқалар;
- баъзи дори-дармонларни қабул қилиш (психостимуляторлар);
- гиёҳвандлик, алкоголизм;
- қаҳвани суиистеъмол қилиш;
- тунги апное (ортиқча вазн, бурун тўсиғи қийшиқлиги ва бошқа сабаблар фонида ётган ҳолатда нафас олиш бузилиши);
- вақти-вақти билан тунги сменада ишлаш;
- вақт зоналарининг кескин ўзгариши.
Уйқусизликка энг кўп мойил бўлганлар: ҳомиладор аёллар, қариялар ва ҳаддан ташқари асабий қўзғалувчанликдан азият чекадиган одамлардир. Бундан ташқари, қуйидаги касалликлар уйқусизлик ривожланишига сабаб бўлиши мумкин:
- бронхиал астма;
- юрак етишмовчилиги;
- простата безининг гипертрофияси;
- жигар ёки буйрак етишмовчилиги
- атеросклероз;
- Паркинсон касаллиги ва бошқа патологиялар.
Уйқусизлик турлари
Касалликнинг ривожланишига қараб, уйқусизликнинг қуйидаги турлари ажратилади:
- вақтинчалик: бир ҳафтадан кўп давом этмайди, кўпинча оғир, аммо қисқа муддатли стресс, вақт зоналарининг ўзгариши ва бошқалар фонида пайдо бўлади;
- ўткир: уйқунинг бузилиши 7 кундан 1 ойгача давом этади, шунингдек, кўпинча стресс ёки қаттиқ чарчоқ фонида пайдо бўлади;
сурункали: бир ойдан кўпроқ давом этади, турли хил соматик касалликлар, доимий стресс, сурункали ортиқча иш ва бошқалар билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Уйқусизликнинг яна бир таснифи муаммонинг сабаби билан боғлиқ. Уйқусизликнинг қуйидаги шакллари ажратилади:
- адаптив: стресс фонида юзага келади;
- психофизиологик: одамнинг уйқусизлиги қўрқув билан боғлиқ бўлиши мумкин ва ухлашдан олдин ташвишланиш кучайиши билан бирга келади;
- идиопатик: ҳеч қандай сабабсиз пайдо бўлади;
- хулқ-атворли: болаларда учрайди, бу уйқуга нотўғри муносабат шаклланиши билан боғлиқ, масалан, доимо аравачада кетаётганда - ухлаб қолиш одати;
- ёмон уйқу гигиенаси билан боғлиқ;
- соматик патология билан боғлиқ;
- руҳий касаллик фонида пайдо бўлган;
- дори-дармонли: баъзи дори-дармонларни қабул қилиш туфайли пайдо бўлади;
- псевдо-уйқусизлик: одам одатда ухлаб қолиши ва етарли вақт ухлаши, аммо субектив равишда ухлай олмаётганига ишонадиган ҳолат.
Уйқусизлик аломатлари
Уйқусизлик аломатлари ҳар хил, аммо уларнинг барчаси уйқу давомийлигининг пасайиши билан боғлиқ. Касаллик ўзини қуйидаги белгилар билан намоён қилиши мумкин:
- Уйқуга кетиш қийинлиги: одам узоқ вақт ўз жойида айланади, қулай ҳолатни қидиради ва ҳк.;
- Тун давомида бир ёки бир неча марта уйғониш, кейин эса уйқусизлик;
- Эрта уйғониш, бунинг натижасида уйқунинг умумий давомийлиги 6,5 соатдан ошмайди.
- Уйқунинг етишмаслиги муқаррар равишда одамнинг кундузги ҳолатига таъсир қилади. Одам заифлик, асабийлашиш, чарчоқни эрталабки соатларда ҳис қилади. Ҳаддан ташқари уйқучанлик диққат консентратсиясининг пасайишига, фикрлаш жараёнларининг секинлашишига олиб келади. Инсоннинг ишлаши сезиларли даражада пасаяди ва хатолар сони кўпаяди.
Уйқусизлик диагностикаси
Уйқусизлик сомнолог томонидан аниқланади. Биринчи ўринда шифокор асосий шикоятларни аниқлаш учун беморни диққат билан сўроқ қилади. Шифокор, айниқса, мавжуд бўлган аломатлар, уларнинг давомийлиги ва пайдо бўлиш частотаси ҳақидаги маълумотларни аниқлайди. Уйқу бузилишининг мумкин бўлган сабабларини аниқлаш учун қуйидаги скрининг текширувлари тайинланади:
- умумий қон ва сийдик синовлари;
- ЛОР шифокорининг маслаҳати;
- неврологик текширув;
- 24 соатлик ЭКГ мониторинги (Холтер) ва бошқа таҳлиллар кўрсатмалар ва аломатларга қараб тайинланади.
Кутиш кундалиги, албатта, тузилади, унда ҳар бир куннинг охирида қуйидагилар ёзиб борилади:
- ишлатилган дорилар;
- охирги овқат вақти;
- спиртли ичимликлар, кофе, чой ичиш, чекиш;
- уйқу муҳитининг хусусиятлари (шовқин, иссиқлик, тўйинганлик ва бошқалар);
- ётиш вақти;
- уйқуга кетиш сифати;
- тунги уйғонишлар сони ва уларнинг давомийлиги;
- уйғониш вақти;
- уйғонганидан кейинги ўзини ҳис қилиш.
Ҳар бир тафсилот уйқуни батафсил таҳлил қилиш учун муҳимдир. Техник лаҳзалар (ухлаб қолиш вақти, уйғониш сони ва бошқалар) амбулатория актиграфияси ёрдамида ёзилиши мумкин. Диагностика усули ҳаракатларни қайд қилувчи махсус мосламадан фойдаланишни ўз ичига олади. Кундалик камида бир ҳафта сақланади ва беморнинг уйқусининг барча хусусиятларини баҳолашга имкон беради.
Уйқусизликни даволаш
Уйқусизликни даволаш уни қандай сабабларга кўра келиб чиққанига боғлиқ. Агар уйқу билан боғлиқ муаммолар бадандаги касаллик фонида юзага келган бўлса, уни йўқ қилиш ёки симптомларнинг оғирлигини иложи борича камайтириш керак.
Уйқусизликни тўғридан-тўғри йўқ қилиш учун дори-дармон ва доривор ўтлардан фойдаланилади. Шифокорлар ихтиёрида уйқунинг у ёки бу жиҳатига таъсир қиладиган жуда кўп сонли дорилар мавжуд. Энг кўп ишлатиладиганлари:
- уйқу таблеткалари: ухлашни осонлаштиради ва тунги уйғониш хавфини камайтиради;
- транквилизаторлар: ташвишланишда буюрилади;
- мелатонин: куннинг қоронғи вақтида организм томонидан ишлаб чиқариладиган гормон; уйқунинг бошланишига ёрдам беради; дори вақт зоналарини ўзгартирганда ёки бир неча тунги сменалардан кейин ухлаш ва уйғоқликнинг нормал ритмини тиклаш зарурати билан боғлиқ бўлса буюрилади.
Ушбу гуруҳлардаги дорилар фақат шифокор кўрсатмасига биноан қўлланилиши керак, чунки назоратсиз фойдаланиш гиёҳвандликка олиб келади ва тўсатдан дори ичишни тўхтатиш жиддий уйқусизликка олиб келиши мумкин. Ўсимлик препаратлари бундан истисно (пустирник, валериа ва бошқалар), аммо улар ҳам суистеъмол қилинмаслиги керак.
Психотерапия, айниқса, муаммо ўткир ёки сурункали стресс туфайли юзага келган бўлса, уйқусизликда яхши таъсир қилади. Одатда когнитив-хулқ-атвор техникаси қўлланилади. Улар беморга қуйидагиларда ёрдам беради:
- ташвишли фикрлар билан муваффақиятли курашиш учун;
- ҳақиқатни ижобий идрок этиш учун;
- ҳаддан ташқари ташвишга сабаб бўлган омилларни мустақил равишда йўқ қилиш учун;
Баъзи ҳолларда уйқунинг бузилиши гипноз билан самарали даволанади.
Уйқусизлик асоратлари
Аксарият одамлар уйқусизликни жиддий муаммо деб билишмайди. Лекин, сурункали уйқусизлик қуйидаги патологик ўзгаришлар мажмуасини келтириб чиқариши мумкин:
- иммунитетнинг сезиларли пасайиши: ухлаш вақтида организм кучини тиклайди ва иммун тизимининг муҳим таркибий қисмларидан бири бўлган ситокинларни ишлаб чиқаради; уларнинг етишмаслиги шамоллаш ва бошқа юқумли касалликларга қаршиликнинг пасайишига олиб келади;
сурункали касалликларнинг кучайиши;
- юрак-қон томир тизими патологиясининг ривожланиши: уйқунинг сурункали етишмаслиги қон босимининг беқарорлигига, юрак уриш тезлигининг ўзгаришига, хавфли шароитлар хавфининг ошишига олиб келади;
- вазн ортиши: кучни бошқа йўл билан тиклаш учун, одам онгсиз равишда юқори калорияли углеводли овқатларга интила бошлайди, бу эса вазнни кўпайишига олиб келади; бундан ташқари, уйқунинг етишмаслиги тўйинганлик ҳисси учун жавоб берадиган гормонлар ишлаб чиқаришнинг пасайишига олиб келади;
- асаб тизимининг чарчаши: тунги дам олишнинг етарли эмаслиги ҳар қандай фаолиятга диққатни жамлаш қобилиятини пасайтиради, фикрлаш тезлиги ва сифати зарар кўради;
- депрессия, ташвишланиш бузилиши: бу ҳолатлар кўпинча тўсиқ доирани ҳосил қилади, бу эса уйқусизликни янада кучайтиради;
- жинсий алоқани пасайиши: куч етишмовчилигида танада фаолиятнинг энг муҳим жиҳатлари "ўчади", бу либидо, аёлларда аноргазмия, эркакларда жинсий қувватсизлик йўқлигида ифодаланади.
Бундан ташқари, ухлаб ётган киши хавфли вазиятга тушиб, ҳайдаш пайтида ёки доимий диққатни жамлашни талаб қиладиган механизмлар билан ишлашда ўзига ва бошқаларга зарар етказиши мумкин.
Уйқусизлик профилактикаси
Уйқусизликнинг олдини олиш ухлашни осонлаштиришга қаратилган чора-тадбирлар мажмуини ўз ичига олади. Уйқу гигиенаси уйқу самарали бўлиши учун жуда муҳимдир:
- бир вақтда ётишга ҳаракат қилинг;
- ётишдан 30-60 дақиқа олдин телевизор кўришни ва гаджетлардан фойдаланишни истисно қилинг;
- ётоқхонани тоза ҳаво билан таъминланг;
- агар керак бўлса хонани қоронғулаштиринг;
- ётишдан бир соат олдин тоза ҳавода сайр қилинг; тўлиқ спорт тадбирларини куннинг биринчи ярмига ўтказиш яхшироқдир, чунки улар ҳаяжонли таъсирга эга;
- кечқурун оғир овқатни таомномангиздан чиқариб ташланг, шунингдек тушдан кейин кофе ва кучли чойдан фойдаланишни минималлаштиринг;
- ётишдан олдин душ ёки илиқ ванна қабул қилинг, тинчлантирувчи мусиқа тингланг;
- чекишни ва ичишни минималлаштиринг.
Бундан ташқари, сиз қуйидаги муолажалар ёрдамида танани бўшаштира оласиз:
- ароматерапия: лимон балзам, ромашка, лаванда, иланг-иланг эфир мойлари тинчлантирувчи таъсирга эга; сиз арома чироқидан фойдаланишингиз ёки ҳаммом сувига бир неча томчи ёғ қўшишингиз мумкин;
- массаж: оёқнинг енгил массажи, қарши кўрсатмалар бўлмаган тақдирда бош ва бўйинни машқлар билан қиздириш кун давомида тўпланган асабий тарангликни бартараф этишга ёрдам беради;
- ўсимлик чой дамламалари ва чойлар: ялпиз, лимон, ромашка, валериа ўти ва бошқа тинчлантирувчи ўтлар қўшилган препаратлар ётишдан ярим соат олдин инфузион ёки дамлама шаклида олинади;
- медитатсия, ёга, нафас олиш машқлари: бўшашишни тарғиб қилиш ва кераксиз ташвишлардан халос бўлиш.
Бундан ташқари, шифокорлар ортиқча зўриқишдан қочиш ва ҳар куни яхши дам олишни маслаҳат беришади. Мунтазам равишда озгина жисмоний машқлар қилиш керак: юриш, сузиш ва бошқа сокин спорт турлари. Бу нафақат уйқусизликни, балки бошқа кўплаб касалликларни ҳам олдини олади.