Физика табиатдаги ҳодисаларни тушуниш ва тушунтириш учун математик ва экспериментал усуллардан фойдаланади. Бу жараёнда турли физик миқдорлар қўлланилади. Физик миқдорлар — табиатдаги ҳодисаларнинг хусусиятларини ифодалаш ва ўлчаш учун ишлатиладиган катталиклар. Ушбу мақолада биз физик миқдорлар нима эканлигини ва улар қандай таснифланишини кўриб чиқамиз.
Физик миқдорларни иккита асосий тоифага бўлиш мумкин: скаляр ва векторлар. Скаляр — бу ўз катталигини фақат сон билан ифодаловчи миқдор. Масалан, узунлик, масса, ҳарорат ва вақт каби катталиклар скалярдир. Узунликни 2 метр, массасини 5 килограмм ёки ҳароратни 25 даража сифатида ифодалашимиз мумкин. Скаляр катталикларнинг бирликлари бор ва бу бирликлар ўлчанаётган физик миқдорнинг табиати билан белгиланади.
Яна бир категория, векторлар, уларнинг йўналишини, шунингдек, катталигини ифодаловчи миқдорлардир. Тезлик, тезланиш ва куч каби катталикларни вектор катталикларга мисол қилиб келтириш мумкин. Вектор унинг катталиги ва йўналишини кўрсатадиган ўқ сифатида ифодаланиши мумкин. Мисол учун, биз транспорт воситасининг тезлигини 50 км / соат йўналишда ифодалашимиз мумкин. Йўналишни катталик бирликлари билан ифодалаш учун вектор бирликлари белгиланади. Масалан, тезлик бирлиги сифатида «метр/секунд» ибораси ишлатилади.
Физик миқдорларни асосий ва ҳосила катталикларга ҳам ажратиш мумкин. Асосий миқдорлар — бошқа миқдорга камайтирилмайдиган ва ўз-ўзидан ўлчанадиган миқдорлар. Асосий миқдорларга мисол сифатида узунлик, масса, вақт, электр токи, ҳарорат ва ёруғлик интенсивлиги каби миқдорларни келтириш мумкин. Ҳосила миқдорлар эса асосий миқдорларнинг бирикмаси ёки нисбати натижасида олинган миқдорлардир. Тезлик, тезланиш, энергия, қувват каби миқдорларни ҳосила катталикларга мисол қилиб келтириш мумкин. Масалан, тезлик — узунлик ва вақтни бўлиш орқали олинган ҳосила миқдор.
Асосий ўлчов бирликлар
| Катталик | Бирлик | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Номланиши | Ўлчам белгиси | Номланиши | Белгиланиши | ||
| Ўзбекча | франсузча/инглизча | ўзбекча | халқаро | ||
| Узунлик | L | метр | мèтре/метре | m | |
| Масса | M | килограмм | килограмме/килограм | кг | |
| Вақт | Т | сония | секонде/секонд | s | |
| Ток кучи | I | ампер | ампèре/ампере | А | |
| Термодинамик ҳарорат | Θ | келвин | келвин | К | |
| Модда миқдори | N | мол | моле | мол | |
| Ёругълик кучи | J | кандела | кандела | kd | cd |
Ҳосил бўлган ўлчов бирликлари
| Катталиклар | Ўлчов бирликлар | Белгиланиши | Ифодаси | ||
|---|---|---|---|---|---|
| ўзбекча номланиши | халқаро номланиши | ўзбекча | халқаро | ||
| Ясси бурчак | радиан | радиан | rad | м·м−1 = 1 | |
| Ҳажмий бурчак | стерадиан | стерадиан | sr | м²·м−2 = 1 | |
| Ҳарорат (селсий шкаласи бўйича) | Селсий даражаси | дегрее Селсиус | °C | C | |
| Частота | Герс | ҳертз | Gs | Hz | s−1 |
| Куч | Нютон | невтон | N | kg·m/s² | |
| Энергия | жоул | жоуле | J | N·m = kg·m²/s² | |
| Қувват | ватт | ватт | Vt | W | J/s = kg·m²/s³ |
| Босим | Паскал | паскал | Pa | N/m² = kg·m−1·s−2 | |
| Ёругълик оқими | лумен | лумен | lm | kd·sr | |
| Ёругълик | люкс | лух | lk | lx | lm/m² = kd·sr·m−2 |
| Электр заряди | кулон | коуломб | Kl | C | А·s |
| Потентсиаллар фарқи | волт | волт | V | J/Kl = kg·m²·s−3·A−1 | |
| Электр қаршилиги | ом | оҳм | Ом | Ω | V/A = kg·m²·s−3·A−2 |
| Электр сигъими | фарад | фарад | F | Kl/V = kg−1·m−2·s4·A² | |
| Магнит оқими | вебер | вебер | Vb | Wb | kg·m²·s−2·A−1 |
| Магнит индуктивлиги | тесла | тесла | Т | Vb/m² = kg·s−2·A−1 | |
| Индуктивлик | генри | ҳенрй | Gn | H | kg·m²·s−2·A−2 |
| Электр ўтказувчанлик | сименс | сиеменс | Sm | Om−1 = kg−1·m−2·s³A² | |
| Радиоактивлик | беккерел | бекқуерел | Bk | Bq | s−1 |
| Кучайтирилган доза ионлашган нурланиш | грей | грай | Gr | Gy | J/kg = m²/s² |
| Самарали доза ионлашган нурланиш | зиверт | сиеверт | Zv | Sv | J/kg = m²/s² |
| Катализатор шиддати | катал | катал | kat | mol·s−1 | |
Физик миқдорларнинг таснифи табиатдаги ҳодисаларни яхшироқ тушунишга ва математик тарзда ифодалашга ёрдам беради. Скаляр ва вектор катталиклар турли хоссаларни ифодалаш ва ҳисоб-китобларни амалга ошириш учун ишлатилади. Асосий ва ҳослила миқдорлар бизга табиатдаги ҳодисаларнинг мураккаб томонларини тушуниш имконини беради. Физик миқдорлар экспериментларда ўлчаш, физик тизимларни моделлаштириш ва ҳодисаларни таҳлил қилиш учун ишлатиладиган муҳим воситалардир.
Хулоса қилиб айтиш мумкинки, физик катталиклар физикада асосий тушунча ва ҳодисаларни ифодалашда қўлланиладиган муҳим воситадир. Скаляр ва векторлар катталик ва йўналишни ифодалаш учун ишлатилади, асосий ва ҳосила миқдорлар эса ўлчаш ва таҳлил қилиш жараёнларида қўлланиладиган асосий категориялардир. Табиатни тушуниш ва ҳодисаларни математик тарзда ифодалашда физик миқдорларни таснифлаш катта рол ўйнайди.