Фосфор ўсимлик дунёси учун ҳам, ҳайвонот дунёси учун ҳам ўта зарур бўлган элемент бўлиб, ўсимликларнинг унга бўлган зарурияти турли фосфорли ўғитлар орқали таъминланади.
Агар фосфор этишмаса экинларнинг хлорофилл ҳосил қилиши ва CO2 ни ўзлаштириши қийинлашади. Фосфор етишмаслиги сабабли экинларда тўқ-яшил ранг кўкимтир рангга ўтиб, хиралашиб, қовжиратувчи қора доғлар пайдо бўлади, гуллаш ва этилиш жараёни кечикади, ўсиши секинлашиб, тана ингичкалашади. Инсон танасида ўртача 1600 г фосфор бўлиб, ундан 1400 г суякларда, 130 г мускул тўқималарида, 12 г мияда, 10 г жигарда, 6 г ўпкада, 44 г қон таркибида фаолият коʻрсатади.
Шундай муҳим элемент сақлаган дастлабки озуқа — ўғит Ю. Либих (1857 й.) томонидан таклиф этилган. Унинг фикрича ёмон эрийдиган Ca3(PO4)2 ни H₂SO₄ таъсирида эрувчан Ca(H2PO4)2 ҳолатга ўтказиб тупроққа бериш керак. Шу билан фосфорли ўғитлар ишлаб чиқаришга асос солинган. Фосфорли ўғитларнинг классификацияси қуйида келтирилган.
Фосфорли ўғитлар кенг тарқалган минерал ўғитлар бўлиб, улар фосфор билан бойитилган. Фосфорли ўғитлар асосан қуйидаги турларга бўлинади:
Оддий суперфосфатлар:
- Оддий суперфосфат (ССП)
- Концентратланган суперфосфат
Требафосфатлар:
- Монокальций фосфат
- Дикальций фосфат
Аммоний фосфатлар:
- Аммофос (NH4H2PO4)
- Диаммоний фосфат ((NH4)2HPO4)
Комплекс фосфорли ўғитлар:
- НПК ўғитлари (азот, фосфор ва калийни ўз ичига олади)
- НП ўғитлари (азот ва фосфордан иборат)
Фосфорит ун:
- Бирламчи фосфорит уни
- Объектли фосфорит уни
Бу ўғитлар таркибидаги фосфор миқдори, ишлаб чиқариш усули ва қўлланилиш соҳасига қараб фарқланади. Масалан, оддий суперфосфатлар анча кучсиз бўлса, аммоний фосфатлар ва требафосфатлар юқори сифатли ўғитлар ҳисобланади.
Танланган ўғит тури экиладиган экин турига, тупроқ шароитига ва бошқа омилларга боғлиқ бўлади. Фосфорли ўғитлар экинлар учун зарур бўлган фосфор элементини таъминлашда муҳим рол ўйнайди.
Ўзбекистонда фосфорли ўғитлар ишлаб чиқариш кенгайиб бормоқда, аммо мамлакатнинг эҳтиёжларини тўлиқ қондириш учун етарли эмас.
Асосий фосфор ўғити ишлаб чиқарувчи корхоналар қуйидагилардир:
- «Ўзбекистон фосфат» АЖ (Навоий вилояти):
- Аммофос ва НПК донадор ўғитлар ишлаб чиқаради.
- Йилига 100 минг тоннагача маҳсулот ишлаб чиқариш қувватига эга.
- «Фарғона азот» АЖ (Фарғона вилояти):
- Аммофос ва аммонийлаштирилган суперфосфат ишлаб чиқаради.
- Йилига 300 минг тоннагача аммофос ишлаб чиқариш қувватига эга.
- «Қўқон суперфосфат заводи» МЧЖ (Фарғона вилояти):
- Оддий суперфосфат ишлаб чиқаради.
- Йилига 150 минг тоннагача маҳсулот ишлаб чиқариш қувватига эга.
Шунингдек, Ўзбекистонда Жиззах, Навоий ва Қашқадарё вилоятларида янги фосфор ўғитлари ишлаб чиқариш қувватларини яратиш режалаштирилмоқда.
Мамлакатнинг фосфорли ўғитларга бўлган талабини тўлиқ қондириш мақсадида, маҳаллий ишлаб чиқариш билан бирга, импорт ҳам амалга оширилмоқда. Асосан Россия, Хитой ва Кавказ орти давлатларидан фосфорли ўғитлар импорт қилинади.