Шахс — бу инсоннинг фикрлари, ҳис-туйғулари ва хатти-ҳаракатларини тавсифловчи мураккаб тушунча. Ҳар бир шахс ўзига хос шахсий тузилишга эга ва бу тузилма уни бошқа одамлардан ажратиб турадиган асосий хусусиятларни ўз ичига олади. Шахс тушунчасини тушуниш ва тушунтириш психологиянинг асосий соҳаларидан бири бўлган шахс психологиясининг предметидир. Ушбу мақолада биз шахсият тушунчасини ва шахсиятнинг турли назарияларини кўриб чиқамиз.
Шахс тушунчаси
Шахсни унинг фикрлари, ҳис-туйғулари ва хатти-ҳаракатларининг комбинатсияси сифатида аниқлаш мумкин. Шахс ирсий ва атроф-муҳит омилларининг ўзаро таъсирида шаклланади ва унинг муносабати, қадриятлари, эътиқодлари ва ижтимоий ўзаро таъсир услуби каби элементларни ўз ичига олади. Шахсият барқарор, аммо вақт ўтиши билан ўзгариши мумкин. Одамлар ҳаёти давомида бошдан кечирган воқеалар, муносабатлар, жароҳатлар ва ютуқлар шахсиятга таъсир қилиши мумкин. Шахс шахснинг ўзига хослиги ва фарқини очиб беради.
Психоаналитик ёндашув
Зигмунд Фрейднинг психоаналитик назарияси шахс соҳасида сезиларли таъсир кўрсатди. Фрейднинг фикрига кўра, шахс учта тузилишдан иборат: ид, эго ва суперего. Ид — табиий инстинктлар ва асосий истакларнинг манбаи. Эго ҳақиқат билан курашиш ва инстинктларни мувозанатлаш учун ривожланади. Суперего ижтимоий меъёрлар, ахлоқий қадриятлар ва ички виждонни ифодалайди. Фрейд шунингдек, болалик шахсият ривожланишида катта рол ўйнайди, деб таъкидлади. Психоаналитик назария онгсиз жараёнлар ва ички зиддиятларга эътибор қаратади ва шахсият қурилишини тушунтириш учун ишлатилади.
Хулқ-атвор ёндашуви
Хулқ-атвор назариялари шахсиятни ўрганиш ва атроф-муҳит омиллари нуқтаи назаридан тушунтиради. Шахснинг муҳити ва тажрибаси шахсият хусусиятларини белгиловчи асосий омиллардир. Шахс шахснинг мукофот ва жазо жараёнлари, мотиватсия ва ўрганиш орқали ривожланади. Хулқ-атвор назариялари кузатилиши мумкин бўлган хатти-ҳаракатлар ва ташқи таъсирларга қаратилган. Масалан, Б.Ф. Скиннернинг оперант кондитсионерлик назарияси шахснинг хулқ-атвори унинг оқибатларига қараб шакллантирилишини таклиф қилади.
Гуманистик ёндашув
Гуманистик назариялар шахснинг потентсиалини, шахсий ўсиш ва амалга ошириш зарурлигини таъкидлайди. Карл Рожерс ва Авраам Маслоу гуманистик назарияларнинг етакчи намояндаларидир. Ушбу назарияларга кўра, у ўз-ўзини амалга ошириш, индивидуал ўсиш ва ижобий ўзини ўзи контсептсияга қаратади. Гуманистик ёндашув шахснинг ривожланишини тушунишда муҳим рол ўйнайди, шахснинг ички мотиватсияси ва ўзини ўзи англашига урғу беради.
Катта беш омил модели
Катта беш омил модели шахсият хусусиятларини тушунтириш учун кенг тарқалган назариядир. Ушбу модел бешта асосий омилга асосланади: очиқлик, масъулият, экстроверсия, ҳиссий барқарорлик ва розилик. Бу омиллар шахсият хусусиятларининг умумий тузилишини тушунтиришда муҳим рол ўйнади ва кўплаб шахсият шкалаларида қўлланиладиган асосни таъминлайди.
Хулоса
Шахс тушунчаси мураккаб ва кўп қиррали бўлиб, инсон фикрлари, ҳис-туйғулари ва хатти-ҳаракатларининг бирикмасидир. Шахс ирсий ва атроф-муҳит омиллари таъсирида шаклланади ва шахснинг ўзига хослигини ифодалайди. Психоаналитик, хулқ-атвор ва гуманистик ёндашувлар шахснинг етакчи назарияларидир. Ушбу назариялар шахсият тузилишини тушуниш ва тушунтириш учун турли нуқтаи назарларни таклиф қилади. Катта беш омил модели кенг тан олинган шахсият моделидир. Шахсият назариялари одамларга ўзини ва бошқаларни тушунишга ёрдам беради ва инсон хатти-ҳаракатларининг хилма-хиллигини тушунтириш учун муҳим воситадир. Шахс тушунчаси психологиянинг муҳим йўналиши бўлиб, доимо ўрганилиб, ривожланиб борилмоқда.