Эквивалентлар қонуни ҳақида

📅 Yangilangan: 20-oktabr, 2023 ◷ 8 daqiqa ✍️ Admin

Агар реакция тенгламаларига эътибор берилса, уларда моддалар аниқ миқдорий нисбатларда бирикиб, ҳосил бўлган моддалар таркибида ҳар бир элементнинг атомлар сони шу миқдорий нисбатга тўғри келишини кўрамиз.

Сув ҳосил бўлишини қарасак: 2H₂ + O₂ = 2H₂O 2 мол водород 1 мол кислород билан таъсирлашиб, таркибида 2 атом водород ва бир атом кислород сақлаган H₂O молекуласини ҳосил қилади. Бошқача қаралса, ҳар 2 г H ва 16 г О элементлари бирикиб 18 г Ҳ₂О ни ҳосил қилади. Буни яна ҳам кичикроқ миқдорий нисбатларда қаралса, 1 г H ва 8 г О элементлари ўзаро қолдиқсиз бирикиб 9 г H₂O ҳосил қилади. Бундан шундай хулосага келиш мумкин: ҳар қандай ҳолатда сув ҳосил бўлиш жараёнида 1 г H элементи (6,02 * 10²³ та Ҳ атомлари) 8 г О элементи (3,0* 10²³ та О атомлари)га кимёвий жиҳатдан эквивалент (тенг кучли) миқдорлардир.

Агар бу реакцияда иккала моддадан бирортаси кўп миқдорда, масалан, 16 г О элементи олинса айнан юқоридаги 1 г H : 8 г О миқдорий нисбатда реакция боради ва 16 — 8 = 8 г кислород ортиб қолади. Шунга асосан моддаларнинг кимёвий жиҳатдан тенг кучли миқдорий нисбатларини ифодалаш учун эквивалент тушунчаси киритилган бўлиб, E —ҳарфи билан белгиланади, “г/ экв” бирликда ўлчанади.

Моддаларнинг эквивалентларини ифодалашда нисбий эквивалент бирлик (бир эквивалент оғирлик) сифатида 1 мол H атоми оғирлиги (1 г) ёки 1 мол О — атоми оғирлигининг ярми (8 г) қабул қилинган. Ҳар қандай модданинг эквиваленти деб, унинг 1 г (оғирлик қисм— о. қ) водород ёки 8 г (о: қ) кислород билан бирикадиган (ёки ўрнини оладиган) ог Ъирлик миқдорига айтилади.

Шунга кўра:

E_H = 1 g/mol; E_O = 8 g/mol; E_Mg = 12 g/ekv,
E_Al= 9 g/ekv; E_Cl = 35,5g/ekv bo’ladi.

Демак, Mg нинг эквиваленти 12 г/мол дейилгани, унинг 12 грамми кислоталар таркибидан 1 г H ни сиқиб чиқаради ёки 8 г кислород билан бирикишини англатади. Юқоридаги тушунчалар асосида асосий қонунлардан бири — эквивалентлар қонуни келиб чиққан.

Таъриф: Ҳар қандай модда масса ёки ҳажм бўйича ўз эквивалентига пропорсионал ҳолда реакцияга киришади. Бу қонунни қуйидаги умумий тенглама учун математик кўринишда ёзсак:

Оддий моддаларнинг эквивалентларини ҳисоблаш учун элементнинг атом оғирлигини унинг валентлигига бўлиш керак:

Агар элемент бирор модда таркибида берилса: FeCl₂ ва FeC ларда темирнинг эквивалентлиги мос равишда E_Fe =56/2 = 28 g/ekv ва E_Fe= 56/3 = 18,66 g/ekv бўлади.
Мураккаб моддаларнинг эквивалентларини ҳисоблаш қуйида келтирилган:

Оксидлар учун. E_oksid = M_(oksid)/V — оксид таркибидаги металл атомларининг (суммар) умумий валентлиги:

E_Al2O3= M_Al2O3/2*3=1/6M_Al2O3 =112/6=18.66 g/ekv

Кислоталар учун: E_kisl = М_kisl/n(H). n(H) — 1 молекула кислота таркибидаги H-атомлари сони. Агар
реакция тенгламасида берилса, 1 молекула кислота таркибида реакцияда иштирок этган H-атоми сони.

Масалан: E_{sulfat k-ta}=M/2=98/2=49 g/ekv

NaOH+H₂SO₄=NaHSO₄+H₂O реакциясида

E_{sulfat k-ta}=M/1=98/1=98 g/ek

Асос (гидроксид)лар учун: E_gidr = M_gidr/ n(OH) n(OH)- гидроксид таркибидаги OH лар сони.

E_Al(OH)3 = M_Al(OH)3 /3 = 78/3 = 26g/mol

Агар реакция тенгламаси берилса, 1 мол гидроксид таркибида реакцияда иштирок этган ОH лар сонига кўра:

Al(OH)₃+2HCl =Al(OH)Cl₂=2H₂O реакцияда

E_Al(OH)3 = M_Al(OH)3 /2 = 78/2 = 39g/mol

Тузлар учун

E_tuz= M_tuz /умумий валентлик

E_Fe2SO4 = M_tuz/2 =142/2 = 71 g/ekv

E_Fe2(SO4)3 = M_tuz/2• 3 = 1/6 M_tuz = 400/6 = 66,66 g/ek

Кўриниб турибдики, моддаламинг эквивалент массалари бир элемент ёки бир модда учун турли қийматга эгадир. Шужиҳати билан у атом ва молекулярмассадан фарқ қилади.