Эпилепсия нима?
Эпилепсия — бу мия нерв ҳужайраларининг анормал фаоллиги натижасида юзага келадиган такрорий тутилишлар (тутқаноқ) билан тавсифланган касаллик. Эпилепсия турли сабабларга кўра пайдо бўлиши мумкин. Эпилепсиянинг баъзи турлари генетик мойиллик билан боғлиқ бўлса, бошқалари мия шикастланиши, инфексия, ўсма, қон томир каби ҳолатлар туфайли юзага келиши мумкин. Эпилепсия ҳар қандай ёшда пайдо бўлиши мумкин, лекин болалик ва қариликда тез-тез учрайди.
Эпилепсияга нима сабаб бўлади?
Эпилепсиянинг сабаблари тўлиқ маълум эмас. Бироқ, баъзи хавф омиллари мавжуд. Булар:
- Оила тарихи: эпилепсия билан касалланган биринчи даражали қариндошлари бўлган одамларда эпилепсия ривожланиш хавфи юқори.
- Миянинг шикастланиши: туғилиш пайтида ёки ундан кейин кислород этишмаслиги, бош травмасı, мия қон кетиши, мия инфексияси, мия шиши каби ҳолатлар мияга зарар этказиши ва эпилепсияга олиб келиши мумкин.
- Неврологик касалликлар: Алзҳеимер касаллиги, Паркинсон касаллиги, кўп склероз каби неврологик касалликлар эпилепсияга олиб келиши мумкин.
- Метаболик касалликлар: диабет, буйрак этишмовчилиги, жигар этишмовчилиги каби метаболик касалликлар мия функтсияларига таъсир қилиши ва эпилепсияга олиб келиши мумкин.
- Дорилар ва заҳарлар: Баъзи дрилар, спиртли ичимликлар, гиёҳванд моддалар ва бошқалар миядаги кимёвий мувозанатни бузиши ва эпилепсияга олиб келиши мумкин.
Эпилепсия тутилиши билан оғриган одамга қандай ёрдам берисш керак
Эпилептик тутқаноқли одамга ёрдам бериш учун сиз қуйидаги босқичларни бажаришингиз мумкин:
- Ваҳима қилманг ва хотиржам бўлинг.
- Одамни эрга ётқизиб, боши остига юмшоқ нарса қўйинг.
- Одамнинг оғзига ҳеч нарса солманг.
- Одамнинг бўйнини ёки кўкрагини нафас олишига тўсқинлик қиладиган тарзда сиқманг.
- Одамнинг тор кийимини бўшатинг.
- Одам атрофидаги хавфли нарсаларни олиб ташланг.
- Агар одамнинг тутилиши 5 дақиқадан кўпроқ давом этса ёки бир нечта тутқаноқ бўлса, тез ёрдам чақиринг.
- Тутқич ўтгандан кейин одамга сув беринг ва дам олиш учун у билан қолинг.
Эпилепсияни қандай аниқлаш мумкин?
Эпилепсия ташхисини қўйиш учун шифокорингиз сиздан ёки гувоҳлардан белгиларни тасвирлашни сўрайди. Бундан ташқари, физик текширув, қон тестлари, электроенсефалография (ЭЕГ), магнит-резонанс томография (МРТ) каби текширувлар ўтказилиши мумкин. ЭЕГ — бу миядаги электр фаоллигини ўлчайдиган тест. МРТ- миядаги тизимли бузилишларни кўрсатадиган тасвирлаш усули. Ушбу тестлар эпилепсия сабабини ва турини аниқлашга ёрдам беради.
Эпилепсияни қандай даволаш мумкин?
Эпилепсияни даволашнинг мақсади тутилишнинг олдини олиш ёки камайтиришдир. Даволаш усули эпилепсия сабаби, тури ва оғирлигига қараб фарқ қилиши мумкин. Одатда эпилепсияни даволашда қуйидаги усуллар қўлланилади:
Дори-дармонлар: Эпилепсияга қарши дори-дармонлар миядаги ғайритабиий электр фаоллигини бостириш орқали белгиларни олдини олишга ёки камайтиришга ҳаракат қилади. Дори-дармонларни шифокор тавсиясига биноан мунтазам равишда қабул қилиш керак. Дори воситаларининг таъсири одамда фарқ қилиши мумкин. Баъзи одамларда дори-дармонлар белгиларни бутунлай тўхтатиши мумкин, бошқалари эса фақат уларнинг частотасини ёки тасиринини камайтириши мумкин. Дори-дармонлар ҳам ён таъсирга эга бўлиши мумкин. Шунинг учун, дори-дармонларни ўзгартириш ёки дозани ўзгартиришдан олдин шифокорингиз билан маслаҳатлашинг.
Жарроҳлик даволаш: Дори-дармонларни даволашга этарли даражада жавоб бермайдиган ёки дори-дармонларга тоқат қилмайдиган баъзи эпилепсия беморлари учун жарроҳлик даволаш вариант бўлиши мумкин. Жарроҳлик даволашда белгиларнини келтириб чиқарадиган мия майдони олиб ташланади ёки изолятсия қилинади. Жарроҳлик даволашнинг муваффақият даражаси ва хавфлари эпилепсия тури ва жойлашувига қараб фарқ қилиши мумкин.
Вагус нервини стимулятсия қилиш (ВНС): ВНС — бўйнидаги вагус нервига ўрнатилган асбобни стимулятсия қилиш орқали тутилишларнинг олдини олишга ёки камайтиришга ҳаракат қиладиган даволаш усули. ВНС дори терапиясига этарли даражада жавоб бермайдиган ёки жарроҳлик учун мос бўлмаган баъзи эпилепсия беморларида қўлланилиши мумкин. ВНС нинг ножўя таъсири орасида товуш, йўтал ва томоқ оғриғи каби аломатлар мавжуд.
Парҳез терапияси: Парҳез терапияси айниқса болаларда қўлланиладиган даволаш усулидир. Диет даволашда углеводлар миқдори чекланган ва ёғ миқдори кўпайтириладиган овқатланиш режаси қўлланилади. Ушбу овқатланиш режаси кетогеник парҳез деб аталади. Кетогеник парҳезнинг аниқ механизми номаълум, аммо у миядаги энергия алмашинувини ўзгартириш орқали тутилишларнинг олдини олиш ёки камайтиришга ёрдам беради деб ишонилади. Кетогеник парҳезнинг ножўя таъсири ич қотиши, вазн йўқотиш, буйрак тошлари ва юқори холестерин каби ҳолатларни ўз ичига олади.