Эшак еми касаллигини даволаш мумкинми

Уриткария (Эшак еми) - характерли пуфакчалар билан намоён бўладиган қон томирларининг кенгайиши ва ўтказувчанлигини ошиши натижасида дерма (тери қавати)  шишиши.

Аломатларнинг давомийлигига қараб тасниф:

- ўткир (6 хафта атрофида; 2/3 ҳолат) ва сурункали (6 хафтадан кўп) турларга бўлинади.

Уриткария турлари:

 идиопатик уриткария / ўз-ўзидан (ўткир ва сурункали [ангиоедемали, ангиоедемасиз]) ва чақирилган турларга бўлинади.

Чақирилган уриткария турлари:

1) жисмоний уриткария:

• дермографик уриткария - ишқаланиш, механик таъсир; пуфакчалар 1-5 дақиқада пайдо бўлади (аҳолининг ≈5%);

• совуқдан келиб чиққан уриткария - совуқ ҳаво, сув, шамол;

• босим туфайли кечиктирилган уриткария - терига босим беради; пуфакчалар ва терининг чуқур қатламларининг шишиши 3-12 соатдан кейин пайдо бўлади, одатда оғриқли бўлади;

• тебранма уриткария - масалан. пневматик болғанинг тебраниши;

• иссиқликдан келиб чиққан уриткария - маҳаллий иссиқлик;

• қуёшдан келиб чиққан уриткария - ултрабинафша нурлари ёки ёруғлик;

2) Уриткариянинг бошқа турлари:

а) холинергик уриткария - тана ҳароратининг кўтарилиши, масалан. жисмоний машқлар ёки тананинг пассив исишидан сўнг; думалоқ анафилаксия билан боғлиқ бўлмаган 2-4 мм кичик элементлар 2-20 дақиқада пайдо бўлади (≈11% аҳоли);

б) аквагеник уриткария - сув билан алоқа қилишдан пайдо бўлади;

в) алоқали уриткария - латекс, озиқ-овқат маҳсулотлари (масалан, ёнғоқ, балиқ, қисқичбақасимон балиқлар), кимёвий (масалан, кийимдаги формалдегид, қатронлар, ҳайвонларнинг тупуригиси, косметика ва озиқ-овқат таркибидаги аммоний персулфат,); энг кенг тарқалган ўткир шакл.

Уртикариянинг бошқа турлари:

1. Озиқ-овқат туфайли келиб чиққан уриткария:

а) аллергик - ёнғоқ ва ерёнғоқ, балиқ, қисқичбақасимонлар, буғдой, тухум, сут, сўя ва турли хил мевалардан;

б) аллергик бўлмаган (гистаминнинг ўзига хос бўлмаганлиги сабабли) - қулупнай, пишлоқ, исмалоқ, бақлажон, омар ва помидор (таркибида гистамин миқдори кўп ёки эндоген гистамин ажралиб чиқади), скумбрия оиласининг балиқларидаги бактериялар гистамин ишлаб чиқаришидан;

в) озиқ-овқат қўшимчалари томонидан қўзғатилган - масалан, бензоатлар, сулфитлар, глутамат моносодюм, пенитсиллин, терт-бутил-п-метоксифенол, бис- [терт-бутил]) - п-метоксифенол, бўёқлардан;

2. Дорилар туфайли келиб чиққан уриткария:

а) аллергик - масалан, пенитсиллин ва бошқа б-лактам антибиотиклари, локал анестетиклардан;

б) аллергик бўлмаган - масалан, сурункали идиопатик уриткария қўзғатувчилари: рентген контрасти моддалари, опиоидлар ҳолатларининг 20-40%да аломатларнинг кучайишига сабаб бўлган АСА ва бошқа НСАИДлардан;

3. Нафас олиш аллергенлари туфайли келиб чиққан уриткария:

 камдан-кам ҳолларда; нафас олиш алерпэнларига сезгир бўлган, оғиз аллергик синдроми бўлган баъзи беморларда аломатлар озиқ-овқат аллергияси (қайин - олма, финдиқ ва помидор; шувоқ - селдерей, олма ва киви) билан ўзаро реактсия натижасида пайдо бўлади;

4. Ҳашоротлар тишлагани ёки чаққани туфайли;

5. Юқумли касалликлар туфайли: 

 ҲАВ, ҲБВ, ҲКВ, Эпштеин-Барр вируси, ОИВ, ошқозон-ичак трактининг паразитларидан;

6. Сурункали аутоиммун касалликлар туфайли;

7. Зардобли касалликлар туфайли;

8. Аутоиммун касалликлар туфайли - масалан, Хашимото касаллиги, тизимли қизил югурук касаллиги, бириктирувчи тўқима аралаш касаллигидан;

9. Хавфли ўсмалардаги уриткария - айниқса лимфопролифератив неоплазмаларда;

10. Гиперпаратиреоз туфайли (камдан-кам ҳолларда);

11. Кам учрайдиган генетик касалликлар туфайли - масалан, Макл-Уеллс синдроми (уриткария, карлик, амилоидоз).

Ҳозирги вақтда уриткария уриткар васкулит ва уриткар пигментли эшак емини (бошқа патомеканизм туфайли), шунингдек жисмоний машқлар натижасида пайдо бўлган анафилактик реаксияни ўз ичига олмайди, бундай ҳолат кўпинча катта пуфакчаларга ўхшаш тери тошмаси билан пайдо бўлади, ангиоедема, нафас олиш бузилиши, баъзан эса анафилактик шок билан бирга кечади.

Уриткариянинг клиник кўриниши

Уртикария (пуфакчалар), одатда қичишадиган (баъзида оғриқли), оқ ёки пушти, деярли ҳар доим эритема билан ўралган, тери юзасидан кўтарилиб, терида ўзгаришини қолдирмасдан тез пайдо бўладиган ва одатда тезда йўқоладиган (<24 соат) ҳолда бўлади. Пуфакчалар бирлашиб, турли шаклларни ҳосил қилиши ва терининг катта жойларини эгаллаши мумкин.

Уртикария пуфакчаларининг характеристикасида, унинг келиб чиқишини таклиф қилиши мумкин:

1) ташқи кўриниши (катталиги, шакли) - масалан, дастлаб кенг қизил чегараси бўлган кичик пуфакчалар (1-3 мм) → холинергик уриткария;

2) жойлашуви - аллерген билан алоқа қилиш жойи → алоқа туфайли уриткария; очиқ терига совуқ ёки қуёш нури тушса → совуқ ёки иссиқ туфайли уриткария, босим жойи → кечиктирилган босимли уриткария; бош териси, бўйин ва юқори кўкрак қафасида → аспирин таъсиридаги уриткария;

3) қўзғатувчи тирнаш билан алоқа қилишдан пуфакчага қадар бўлган вақт - масалан, бир неча дақиқадан бир неча соатгача → аллергик ёки чақирилган уриткария; 3-12 соат → босим туфайли кечиктирилган уриткария, бир неча кун → зардобли касаллик билан боғлиқ уриткария;

4) ўзгаришларни сақлаш вақти - масалан, 1-4 соат → аллергик уриткария; 30 дақиқадан 2 соатгача → жисмоний уриткария, 6-12 соат → кечиктирилган босим уриткарияси.

Ўткир уриткария тўсатдан, бир неча дақиқа ёки бир неча соат ичида пайдо бўлиши мумкин; ўзгаришларнинг тез йўқолиши характерлидир. Сурункали уриткарияда тошмалар ҳар куни ёки вақти-вақти билан пайдо бўлади (масалан, ҳафтада ёки ойда бир марта); спонтан ремиссия кўпинча йил давомида рўй беради, аммо симптомлар кўп йиллар давомида сақланиб қолиши мумкин.

Уриткарияни ташхислаш

Уриткарияни аниқлаш учун касаллик тарихи асосий аҳамиятга эга, анамнез қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

1) Уриткария тошмалари қачон ва қандай шароитда биринчи марта пайдо бўлганлигини аниқлаш;

2) Уриткария эпизодларининг частотасини ва тошма давом этадиган вақтни аниқлаш;

3) Саёҳат, таътил ёки дам олиш кунларини ўтказиш усуллари;

4) Пуфакчаларнинг катталиги, шакли ва жойлашиши;

5) Ангиоедема билан бирга кечиши;

6) Ҳозирда ёки яқинда қабул қилинган дори-дармонлар ва бошқа моддалар (шифокор тайинлаганлари ва ретсептсиз қабул қилинганлари, доривор ўтлар, парҳезни тўлдирадиган витаминли препаратлар ва бошқалар);

7) Уриткария пайдо бўлиши ва озиқ-овқат орасидаги боғлиқликлар (истеъмол қилиш, тегиниш); катталарнинг аксарият қисмида озиқ-овқат аллергиясини аниқлашга уриниш фойдасиз;

8) Аломатларнинг потенсиал жисмоний омилларга боғлиқлиги (масалан, паст ёки юқори ҳарорат, қуёш нурлари таъсирида), жисмоний машқлар ёки терлаш;

9) Респиратор вирусли инфексиялар, вирусли жигар инфексиялари, мононуклёз;

10) Ҳайвонлар билан алоқа қилиш;

11) Аллергия ёки қўзғатиш хусусиятини берувчи моддалар (масалан, латекс, бошқа резина буюмлар ва косметика воситалари) билан профессионал алоқада бўлиш, ишнинг моҳияти тўғрисида сўралади;

12) Яқинда ҳашаротлар чаққани ёки тишлагани;

13) Контактли таъсир қилиш;

14) Нафас олиш аллергенларига таъсири;

15) Жарроҳлик оператсиялари пайтида протезларни / имплантларни жойлаштириш;

16) Барча тизимларнинг касаллик аломатлари (аутоиммун касалликлар, лимфопролифератив неоплазмалар, гормонал касалликлар, ошқозон-ичак тракти касалликлари ва бошқаларни истисно қилиш учун);

17) Уриткария ва атопиянинг ирсий омили;

18) Ҳайз даврининг алоқаси;

19) Нейропсихик стресс (терининг шикастланиш аломатларини кучайтириши мумкин), руҳий касалликлар;

20) Зарарли одатлар: тамаки чекиш (хушбўй тамакидан фойдаланиш), спиртли ичимликлар, канабинол;

21) Илгари ўтказилган диагностика тестлари;

22) Олдинги даволаниш тарихи.

Уриткарияни қўшимча текшириш усуллари

• Қон таҳлили:

1) Лейкоситлар сонини текшириш билан умумий қон текшируви, ЭСР, биокимёвий қон текшируви, сийдикнинг умумий текшируви;

2) Периферик қондаги эозинофилларнинг мутлақ сони - эозинофилия атопия ёки паразитар инвазияларнинг аломати бўлиши мумкин;

3) Анти-ТПО ва анти-ТГ антижисмлар ёки антинуклеар антижисмлар мавжудлиги - ижобий натижа уриткарияни аутоиммун касаллиги, бириктирувчи тўқималарнинг тизимли касалликлари ёки без тўқимаси касаллиги жараёнида ривожланганлигини кўрсатиши мумкин;

4) Криоглобулинлар ва комплемент тизимининг таркибий қисмлари - нормага тўғри келмаслиги бириктирувчи тўқималарнинг тизимли касалликларини, хавфли ўсмаларни, сурункали гепатитни излашга асос бўлиши мумкин;

5) Бошқалар - даъво қилинган асосий касалликка қараб.

•  Терини текширадиган тестлар ва / ёки ўзига хос ИгЕ тестлари: агар ўтмишда уриткария сабаби нафас олиш ёки озиқ-овқат алергени, дори-дармон ёки ҳашаротлар заҳарини кўрсатса, ўткир уриткарияни ташхислашда бажарилади.

•  Тери синовлари: анамнезда уриткария контактли бўлса, бажарилади.

• Провокатсион тестлар: уриткариянинг маълум бир турига шубҳа қилинса бажарилади:

1) Терининг юзаки тирналиши - дермографик уриткарияда, эритема ва шиш бир неча дақиқадан сўнг тирналган жойида пайдо бўлади;

2) Муз билан - полиетилен пакетдаги муз кубини билак терисига 3-5 дақиқа давомида қўлланилади, ёки беморнинг қўлини 5-15 дақиқа давомида сув ва муз [0-8 ° К] бўлган идишга солинади; пуфакчалар қўзғатувчи йўқ қилингандан сўнг, терининг қизиши бошланганда пайдо бўлади;

3) Тана ҳароратидаги нам компресси билан - терига 20 дақиқа давомида суртилади (акваген уриткария);

4) Босим (куб, билагузук ёки силиндр) - оддий босимга риоя қилинади; тезкор босим уриткариясида шиш 10-30 дақиқадан сўнг ва босим туфайли кечиктирилган уриткарияда 2-6 соатдан кейин пайдо бўлади;

5) Тебраниш - беморнинг терисига тебраниш ҳосил қилувчи мослама қўлланилади;

6) Жисмоний фаоллик билан - холинергик уриткария шубҳа қилинган тақдирда (анафилактик реаксиялар юзага келганда дарҳол аралашувни таъминлайдиган шароитларда) бажарилади. 15-20 дақиқада 40-42 ° С ҳароратда сувда чўмилиш мумкин - танани қиздириш жисмоний машқлар билан боғлиқ анафилакси бўлган беморларда уриткария касаллигини келтириб чиқармайди. Жисмоний машқлар тести машғулотдан кейинги анафилакси диагностикасида ҳам қўлланилади;

7) Ёруғлик - нурга таъсир қилиш;

8) Озиқ-овқат билан - баъзи озиқ-овқат таркибий қисмларига ёки озиқ-овқат қўшимчаларига юқори сезувчанлик гумон қилинган бўлса бажарилади;

9) Дорилар билан.

• Аутосерум тести: сурункали уриткария ташхисида кўриб чиқилади; анти-ИгЕ ёки анти-ФкεРИ отоантикорлари мавжуд бўлганда ижобий натижа беради.

• Тери биопсияси: қуйидаги беморларда кўриб чиқилади:

1) уриткар васкулитига шубҳа қилинганда (тўқ қизил ёки бинафша пуфакчалар, давомийлиги> 24 соат, кўпинча оғриқли, ҳозирги вақтда уриткария деб ҳисобланмайди);

2) мастоситозга шубҳа қилинганда;

3) тизимли белгилар ва тезлаштирилган ЭСР да;

4) даволашга чидамли сурункали идиопатик уриткария шубҳа қилинганда.

Уриткарияни ташхислаш мезонлари

Уриткария диагностикаси тери ўзгаришларининг характерли кўриниши асосида ўрнатилади ва унинг сабаблари анамнез маълумотларига ва қўшимча тадқиқот усулларига асосланади. Сурункали уриткария сабабини фақат ≈20% ҳолларда аниқлаш мумкин.

Уриткарияда дифференсиал диагностика

Аввало, уриткарияда мумкин бўлган жиддий касалликларни истисно қилиш керак; Бундан ташқари:

1) мултиформ эритемасининг енгил шакли - продромал аломатлар тез-тез учрайди (ҳолсизлик, иситма, томоқ оғриғи, мушаклар ва бўғимларда оғриқ), шундан сўнг қўлларда, оёқларда ва оёқ-қўлларнинг тери юзаларида ҳалқа шаклидаги тошма пайдо бўлади;

2) буллёз пемфигоид (кам учрайдиган аутоиммун тери касаллиги);

3) дерматит герпетиформли - қичишишли пуфакчали тери касаллиги, бундай ҳолат асемптоматик глютен сезгир энтеропатия билан кечади; пуфакчалар носимметрик тарзда тирсак, тизза, елка, думба ва бош терисида жойлашади;

4) доривор тошмалар;

5) зардобли касалликлар;

6) васкулит;

7) мастоситоз - қизил-жигарранг доғлар терининг қўзғатувчи таъсир қилган ҳудудида мунчоқ сингари бир қаторда жойлашган пуфакчалар ҳосил бўлишига олиб келади (Даря симптоми);

8) ангиоедема;

9) қичишиш билан кечадиган касалликлар

Уриткарияни даволаш

Умумий кўрсатмалар:

1. Агар қўзғатувчи аниқланган бўлса, бу омилдан сақланинг (масалан, аллергия, жисмоний омил ва бошқалар). Озиқ -овқат уриткарияси бўлса, бу оовқатни таомномадан чиқариб ташлаб, парҳез қилинг.

2. Уртикария касаллигини кучайтирадиган ёки қўзғатадиган ўзига хос бўлмаган омиллардан сақланинг: дорилар (асетилсалитсил кислотаси, бошқа НСАИДлар, опиоидлар), спиртли ичимликлар, руҳий стресс.

3. Агар уриткария иккинчи даражали бўлса, асосий касалликни даволаш керак.

Фармакологик даволашни шифокорлар кўпинча антигистамин препаратларини қўллаган ҳолда тайинлайдилар.