Абу Райҳон Беруний (973–1048) – Марказий Осиё ва жаҳон илм-фанига катта ҳисса қўшган буюк олим, математик, астроном, географ, тарихчи ва табиатшуносдир. У ўзининг чуқур илмий изланишлари ва кўплаб асарлари орқали нафақат Шарқда, балки бутун дунёда машҳур бўлди.
| Абу Райҳон Беруний Муҳаммад ибн Аҳмад | |
|---|---|
 Абу Райҳон Берунийга бағишланган СССР Почта маркаси. |
|
| Таваллуди | 4-сентябрь 973-йил Кат, Хоразм, Сомонийлар давлати |
| Вафоти | 13-декабрь 1048-йил (75 йошта) Ғазна, Ғазнавийлар давлати |
| Истиқомат жойлари | Кат, Рай, Гурганж, Ғазна. |
| Фуқаролиги | Сомонийлар давлати[1] |
| Миллати | Хоразм |
| Соҳаси | Физика, Фалсафа, Антропология. |
| Академик раҳбарлари | Абу Наср Мансур ибн Ироқ. |
| Машҳур ишлари | „Геодезия“, „Ҳиндистон“, „Минералогия“, „Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар“. |
Беруний Хоразмнинг Кат шаҳрида туғилган. Ёшлигиданоқ фан ва билимга бўлган қизиқиши уни минтақанинг етук олимлари билан учраштирди. Кат, Гурганж ва бошқа илмий марказларда Беруний география, астрономия, математика, ва фалсафани ўрганди. Унинг илмий ишлари кўп жиҳатдан IХ-Х асрларда Мовароуннаҳрда шаклланган илмий муҳит таъсирида ривожланди.
Илмий Ютуқлари
Беруний илм-фаннинг бир қанча йўналишларида ноёб кашфиётлар яратган, уларнинг асосийлари қуйидагилар:
Астрономия: Беруний осмон жисмларини кузатиб, юлдузлар ва сайёралар жойлашувини аниқлашда муҳим изланишлар олиб борди. «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» номли асарида осмон жисмларининг ҳолати ҳақида мулоҳазалар билдиради. У Ерни айлана шаклида эканлигини тасдиқлаб, унинг радиусини ўлчашга муваффақ бўлган.
География ва геодезия: У ер юзининг турли нуқталаридаги иқлим шароитларини таҳлил қилиб, географик тадқиқотлар олиб борди. Берунийнинг бошқа халқлар маданияти ва географияси ҳақидаги асарлари бутун дунё учун катта аҳамиятга эга.
Математика ва тригонометрия: Беруний математикани астрономияга қўллаш орқали аниқ натижаларга эришди. Тригонометрияда синус ва косинус функсияларини кенг ўрганган, тригонометрик формулаларни ривожлантирган. Унинг асарларида синус ва тангенс каби тригонометрик тушунчаларга асосланган методлар келтирилади.
Геология ва минераллар: У минералогия бўйича ҳам чуқур тадқиқотлар олиб борган. Минералларни таҳлил қилиш ва уларни таснифлашда ўзининг ноёб билимларини намойиш қилган. У турли минераллар ва тошларнинг хусусиятларини батафсил тасвирлаб, уларнинг тиббий хусусиятлари ҳақида ҳам ёзган.
«Ҳиндистон» Асари
Беруний Ҳиндистон маданияти, фалсафаси, географияси ва диний эътиқодларини батафсил ўрганган. Унинг «Ҳиндистон» асари ўша даврдаги ҳинд маданияти ҳақида энг ишончли ва мукаммал манба ҳисобланади. Беруний ҳинд тилини ўрганган ва маҳаллий анъаналарга чуқур кириб бориб, уларни бошқа мамлакатлар билан солиштирган.
Илмий Метод ва Ёндашув
Беруний илмий тадқиқотда эмпирик ёндашувга катта эътибор берган. У фактларга асосланган тадқиқот услубини қўллаган, турли мавзуларни экспериментал таҳлил қилиш орқали натижаларга эришган. Беруний фан фалсафасини ривожлантирган ва объэктив тадқиқот усулини ёқлаган.
Хулосалар ва Мероси
Абу Райҳон Беруний ўзидан сўнг катта илмий мерос қолдирди. Унинг асарлари ўрта асрларда Шарқ ва Ғарб олимлари учун асосий манба бўлиб хизмат қилган. Берунийнинг илмий изланишлари ва услуби фан ривожида муҳим ўрин тутди, ва унинг асарлари бугунги кунда ҳам қимматлидир.