Алберт Эйнштейн (1879–1955) замонавий физикага беқиёс таъсир кўрсатган шахсдир. У назарий физика соҳасидаги ютуқлари, айниқса нисбийлик назарияси ва квант механикасига қўшган ҳиссаси билан машҳур. Ушбу мақолада Эйнштейннинг ҳаёт йўли, илмий ишлари ва у қолдирган мерос ҳақида батафсил маълумот берилади.
| Альберт Эйнштейн | |
|---|---|
 Эйнштейн 1921-йилда | |
| Туғилган вақти | 14-март 1879-йил Улм, Вюртемберг қироллиги, Германия империяси |
| Вафот этган | 18-апрел 1955-йил (76 ёшда) Принстон, Нью-Джерси, АҚШ |
| Иқомат қилган жойлари | Германия, Италия, Швейцария, АҚШ |
| Фуқаролиги |  Олмония (1879–96, 1914–33) Швейцария (1901–55) АҚШ (1940–55) |
| Соҳаси | Физика |
| Таълими | ETH Цюрих |
| Академик раҳбарлари | Алфред Клейнер |
| Машҳур ишлари | Умумий нисбийлик назарияси Хусусий нисбийлик назарияси Броун ҳаракати Фотоэлектрик эффект Масса–энергия айниятлиги Эйнштейн майдон айниятлари Бозе–Эйнштейн статистикаси |
| Мукофотлари |  Физикадан Нобел мукофоти (1921)Копли медали (1925) Макс Планк медали (1929) |
Илк йиллари ва таълими
Алберт Эйнштейн Германиянинг Улм шаҳрида 1879-йил 14-март куни туғилган. Унинг ота-онаси Ҳерман ва Паулина Эйнштейнлар яҳудий оиласидан эдилар. Ёш Алберт техникага бўлган қизиқиши билан ажралиб турган. У ўқишни кеч бошлагани учун ота-онаси унинг интеллектуал салоҳияти ҳақида ташвишланишган, аммо тез орада у математик ва физик масалаларни ҳал қилишдаги қобилияти билан ўз тенгдошларидан ажралиб тура бошлади.
1888-йилда Эйнштейн Аарауга кўчиб, Полйтекник мактабда ўқишни давом эттирди. Кейинчалик у 1900-йилда Сюрихдаги Полйтехник институтини муваффақият билан тамомлади. Айнан шу даврда унинг назарий физика соҳасидаги қизиқишлари шаклланди ва биринчи илмий ишларини ёзишга киришди.
Илмий фаолиятининг бошланиши
Эйнштейннинг илмий фаолияти 1905-йилда кескин ўсишга эришди. У бу йилни “Мўжизавий йил” (Аннус Мирабилис) деб атайди, чунки у тўртта фундаментал мақола чоп этди. Ушбу мақолалар квант назарияси, Брауннинг ҳаракати, махсус нисбийлик назарияси ва E=mc² тенгламасига бағишланган эди.
Махсус нисбийлик назарияси
Эйнштейннинг махсус нисбийлик назарияси замонавий физикада инқилоб ясади. Ушбу назария ёруғлик тезлиги ҳар қандай инерсиал тизимда доимий эканлигини ва макон-вақтни объэктив равишда ўзгартирувчи параметр сифатида кўриб чиқишни таклиф қилди. Бу назария классик механикага янгича ёндашувни киритди ва фундаментал физик қонунлар универсаллигини таъминлади.
E=mc² тенгламаси
E=mc² тенгламаси модда ва энергиянинг эквивалентлигини ифодалайди. Бу тенглама энергия ва массанинг бир-бирига айланишини кўрсатиб берди. Ушбу тушунча ядро физикаси ва космология ривожига катта ҳисса қўшди.
Умумий нисбийлик назарияси
Эйнштейн 1915-йилда умумий нисбийлик назариясини таклиф қилди. Бу назария тортишиш кучини макон-вақтнинг эгилиши сифатида талқин қилади. Ушбу модел Янги тон физикасидан фарқли ўлароқ, тортишиш ҳодисаларини кенг қамровли тушунтиришга ёрдам берди.
Умумий нисбийлик назариясининг тасдиқланиши 1919-йилда Қуёш тутилиши пайтида кузатилган юлдуз нурлари оғишининг аниқланиши билан амалга ошди. Бу Эйнштейннинг илмий обрўсини яна-да мустаҳкамлади.
Эддингтоннинг қуёш тутилиши фотосурати (1919)
Илмий мероси
Алберт Эйнштейннинг илмий ишлари физика ва бошқа кўплаб фанларга сезиларли таъсир кўрсатди. У замонавий технологиялар, жумладан, лазерлар, ГПС тизимлари ва ядро энергетикаси ривожида асосий рол ўйнаган тушунчаларни тақдим этди. Бундан ташқари, унинг квант механикасига қўшган ҳиссаси яримўтказгичлар ва квант ҳисоблаш технологиялари ривожига йўл очди.
Эйнштейн, шунингдек, илм-фан фалсафаси ва жамиятга бўлган қарашлари билан ҳам машҳур. У инсониятнинг келажаги, тинчликни сақлаш ва ядро қуролининг хавфлари ҳақида чуқур ўйлаб, ўз фикрларини билдирди.
Шахсий ҳаёти
Алберт Эйнштейннинг шахсий ҳаёти унинг илмий фаолияти каби қизиқарли эди. У икки марта уйланган, биринчи рафиқаси Милева Мариć билан икки ўғил ва бир қиз фарзанд кўрган. Милева билан ажрашгач, у амакиваччаси Элса Ловентҳал билан турмуш қурган.
Унинг шахсий ёзишмалари ва кундаликлари унинг шахсиятидаги мураккабликни очиб беради. У оддий турмуш тарзига интилган ва кўп вақтини мусиқага, айниқса скрипкада чалишга бағишлаган.
Якуний сўзлар
Алберт Эйнштейннинг илмий мероси инсоният тараққиётига беқиёс ҳисса қўшган. Унинг назариялари нафақат замонавий физика асосини ташкил қилади, балки технологик ривожланишга ҳам йўл очиб берди. Бугунги кунда унинг ишлари ва ғоялари илм-фан ривожи учун илҳом манбаи бўлиб хизмат қилмоқда.