Бугунги кунда аллергиялар тобора кўпроқ инсонларни безовта қилмоқда. Баъзилар учун аллергия мавсумий ноқулайлик бўлса, бошқалар учун бу ҳолат доимий эътиборни ва эҳтиёткорликни талаб қилувчи муаммо. Аллергияга сабаб бўлувчи моддаларнинг барчаси «аллерген» деб аталади. Улар кўринмас, оддий ва баъзида оддийгина атрофимизда мавжуд бўлган нарсалардан иборат бўлса-да, организмимиз уларни таҳдид сифатида қабул қилиб, кучли ҳимоя реаксиясини ишга солади. Бу эса одамни жисмонан ва руҳий жиҳатдан чарчатади, турмуш сифатига таъсир кўрсатади.
Аллергенлар қандай модда ва уларнинг турлари
Аллергенлар – бу одам организмида иммун реаксиясини қўзғатувчи моддалардир. Улар оқсилли тузилишга эга ёки организмга киргач иммун тизим томонидан хавфли модда деб қабул қилинади. Шунда организм уни енгиш учун антигистаминлар ишлаб чиқаради ва бу жараён турли симптомлар орқали намоён бўлади. Энг кенг тарқалган аллергенларга чанг, ҳайвонлар жунидаги оқсиллар, озиқ-овқат маҳсулотларидаги модда ва кимёвий воситалар киради.
Ҳаводаги чанг, айниқса, уй чанги, инсонлар орасида аллергияга энг кўп сабаб бўлувчи аллергенлардан ҳисобланади. Бу чанглар таркибида чанг акаралари – микроскопик жониворлар мавжуд бўлиб, уларнинг нажаси аллергия сабабчисига айланади. Бундан ташқари, ўсимлик чанглари, айниқса баҳор ва ёз мавсумларида, кўпчиликни аллергик ҳолатга олиб келади.
Ҳайвонлар, хусусан мушук ва итларнинг жунида ёки терисида бўлган оқсиллар ҳам кучли аллерген бўлиши мумкин. Бу аллергиялар айниқса болаларда тез-тез кузатилади. Шунингдек, баъзи одамлар учун озиқ-овқат маҳсулотлари, масалан, ёнғоқ, сут, тухум, балиқ ва буғдой аллерген ҳисобланади. Уларга жуда кам миқдорда ҳам тоқат қилинмайди.
Аллергик реаксиялар қандай намоён бўлади?
Аллерген организмга киргач, турли белгилар орқали ўзини кўрсатади. Энг кенг тарқалган симптомлар орасида бурун битиши, аксириш, қичишиш, кўзнинг қизариши ва ёш оқиши, терида тошмалар пайдо бўлиши, йўтал ва нафас олишда қийинчилик бўлиши мумкин. Айрим ҳолларда аллергия жиддий кўринишга ўтади ва анафилактик шок каби хавфли ҳолатларни келтириб чиқаради.
Бу ҳолатда одамнинг қон босими тушади, нафас олиш қийинлашади, юрак уриши секинлашади ва тезкор тиббий ёрдам кўрсатилмаса, ҳаёт учун хавф туғдириши мумкин. Шунинг учун аллергия енгил симптомлар билан бошланса ҳам, унга эътиборсизлик қилиш нотўғри. Ҳар бир аллергик одам аллергени ва унинг реаксиясини билиб, уни олдини олиш чораларини кўриши зарур.
Диагностика ва аллергияни аниқлаш усуллари
Аллергенни аниқлаш учун шифокорлар турли таҳлиллар ва текширувлар ўтказади. Энг машҳури – тери синовидир. Унда турли аллергенлар кичик миқдорда терига суртиб, қандай реаксиялар бўлиши кузатилади. Бундан ташқари, қон таҳлили орқали иммуноглобулин Э (ИгЕ) миқдори аниқланади. Бу модданинг кўплиги аллергик ҳолатни кўрсатади.
Баъзида шифокор томонидан белгиланган махсус диеталар асосида озиқ-овқат аллергени аниқланади. Шунингдек, беморнинг ҳаёт тарзини, ишлатилаётган маҳсулот ва контакт бўлаётган моддаларни батафсил таҳлил қилиш орқали аллергияни аниқлаш мумкин бўлади.
Аллергенлардан қандай ҳимояланиш мумкин?
Энг яхши ҳимоя бу – аллерген билан контактни бутунлай тўхтатишдир. Аммо бу ҳамма ҳолатда имкони бўладиган иш эмас. Шунинг учун аллергик одамларга уйдаги чангни камайтириш, гилам ва юмшоқ мебелларни имкон қадар озроқ ишлатиш тавсия этилади. Мунтазам хонани шамоллатиш, ҳаво тозалагичлардан фойдаланиш ва уй ҳайвонларидан узоқда бўлиш ҳам ёрдам беради.
Озиқ-овқат аллергиясига эга бўлганлар эса, маҳсулот этикеткаларини синчковлик билан ўқишлари, янги таомларни синашдан олдин эҳтиёткорлик билан ёндашишлари керак. Бундан ташқари, баъзи ҳолатларда шифокорлар антиҳистамин дори воситаларини тавсия этади. Улар аллергик симптомларни камайтиради ва ҳаётни енгиллаштиради.
Аллергиянинг оғир кўринишларида эса, беморлар ёнида ҳар доим эпинефрин (адреналин) инъэктсияси олиб юришлари тавсия этилади. Бу восита анафилактик шокда тезкор ёрдам беради ва ҳаётни сақлаб қолади.
Аллергия ва ҳаёт сифати
Аллергенлар кўпчилик учун оддий, ҳатто кўринмас модда бўлса ҳам, баъзилар учун бу доимий кураш ва эҳтиёткорлик демакдир. Аллергик одамлар ҳар доим ўзларини назорат қилишлари, ёт муҳитда нимага тоқат қилолмасликларини айтишлари ва атрофдагиларни хабардор қилишлари керак. Бу уларнинг ҳаётини енгиллаштиради ва хавфсиз муҳит яратишга ёрдам беради.
Аллергенлар билан курашиш – бу фақатгина шифокорлар иши эмас. Ҳар бир инсон ўз танасини тинглаши, ўзига мос ҳаёт тарзини танлаши ва ўз саломатлигини назорат қилишни ўрганиши керак. Шу йўл билан аллергиялар ҳаётимизни тўлиқ эгаллашининг олди олинади.
Хулоса
Аллергенлар – бу кўп ҳолларда кўринмас, аммо кучли таъсирга эга бўлган моддалардир. Улар ҳаётимизга бефарқ эмас ва бизни доимий ҳушёрликка чақиради. Соғлом ҳаёт тарзи, тўғри овқатланиш, шахсий гигиена ва доимий тиббий назорат аллергияларнинг олдини олишда энг кучли қуролларимиздир. Тана сигналини эътиборсиз қолдирмасдан, ўзимизни ҳимоя қилишга ҳаракат қилайлик. Чунки аллергиянинг енгил кўринишидан бошланган ҳолат, вақтида чора кўрилмаса, жиддий муаммога айланиши мумкин.