Аминокислоталар — бу танадаги энг муҳим органик бирикмалардан бири бўлиб, улар оқсилларни ташкил қилувчи асосий бирликлардир. Ҳар бир аминокислота углерод атомига боғланган бир нечта таркибий қисмлардан иборат: амин гуруҳи (–НҲ₂), карбоксил гуруҳи (–КООҲ), водород атоми ва турли хил ён занжир (Р-гуруҳ). Айнан шу Р-гуруҳ ҳар бир аминокислотани ўзига хос қилади.
Аминокислоталарнинг турлари
Аминокислоталар икки асосий тоифага бўлинади: алмаштириб бўлмайдиган ва алмаштириладиган. Алмаштириб бўлмайдиган аминокислоталар организмда синтез қилинмайди, шунинг учун уларни озиқ-овқат орқали олиш зарур. Булар жумласига лейсин, изолейсин, треонин, триптофан, метионин, фенилаланин, валин, гистидин ва люсин киради. Алмаштириладиган аминокислоталар эса организм томонидан мустақил ишлаб чиқарилади.
Оқсил ва аминокислоталар ўртасидаги боғлиқлик
Оқсиллар тананинг қурилиш материали ҳисобланади. Ҳар бир оқсил аминокислоталардан ташкил топган ва уларнинг тартиби оқсилнинг қандай вазифани бажаришини белгилайди. Масалан, мушак тўқималари, иммун тизими, ферментлар ва гормонларнинг асосий қисми айнан аминокислоталар ва оқсиллардан иборат. Оқсиллар танада тўғри ишлаши учун зарур бўлган барча аминокислоталар мавжуд бўлиши керак.
Аминокислоталарнинг танадаги вазифалари
Аминокислоталар кўплаб муҳим биологик жараёнларда иштирок этади. Баъзилари энергия манбаи сифатида хизмат қилади, бошқалари эса нерв тизимининг фаолиятида ёки гормонлар ишлаб чиқаришда қатнашади. Мисол учун, триптофан серотонин гормонини ҳосил қилишда иштирок этади, бу эса кайфият ва уйқуга таъсир қилади. Глутамин эса иммунитетни кучайтиришга ёрдам беради. Аргинин қон айланишини яхшилайди ва мушаклар тикланишини тезлаштиради.
Озиқ-овқатларда учрайдиган аминокислоталар
Аминокислоталар турли маҳсулотларда мавжуд. Алмаштириб бўлмайдиган аминокислоталар асосан ҳайвон маҳсулотларида кўп бўлади: гўшт, тухум, балиқ, сут ва пишлоқ. Шунингдек, айрим ўсимлик маҳсулотларида ҳам муҳим аминокислоталар учрайди. Масалан, соя, нўхат, ловия, ва ёнғоқларда. Вегетерианлар учун аминокислоталарни турли ўсимлик маҳсулотларини бирлаштириш орқали тўлиқ олиш мумкин.
Спортчилар учун аминокислоталар аҳамияти
Жисмоний фаоллик билан шуғулланувчи инсонлар учун аминокислоталар мушакларни тиклаш ва ўсишини таъминлашда муҳим рол ўйнайди. Айниқса БКАА (Бранчед-Чаин Амино Асидс — тармоқланган занжирли аминокислоталар) деб номланувчи лейсин, изолейсин ва валин спортчиларнинг эътиборида. Улар мушак массаси ошишига ёрдам беради ва чарчоқни камайтиради. Машғулотдан кейин аминокислоталар организмни тез тиклашда ёрдам беради.
Тиббиётда қўлланилиши
Аминокислоталар баъзи касалликларни даволашда ҳам қўлланилади. Масалан, фенилкетонурия касаллигида фенилаланин аминокислотаси нотўғри парчаланади. Бу ҳолатда одамлар махсус диетага риоя қилишлари керак. Шунингдек, баъзи аминокислоталар неврологик муаммолар, жигар етишмовчилиги ёки иммун тизими заифлашган беморларга парҳез ёки парентерал овқатланиш орқали берилади.
Биокимёвий жараёнлардаги роли
Аминокислоталар ДНК ва РНК синтезида ҳам муҳим ўрин тутади. Улар оқсил биосинтезида қатнашади ва ҳужайралараро сигнал узатишда ҳам иштирок этади. Масалан, глутамат марказий нерв тизимида нейротрансмиттер сифатида ишлайди. Систеин эса организмни оксидловчи стрессдан ҳимоя қилади. Шунингдек, айрим аминокислоталар ферментлар фаолиятини назорат қилади ва тўғри ишлашини таъминлайди.
Аминокислоталарнинг кимёвий тузилиши
Кимёвий жиҳатдан аминокислоталар карбоксил гуруҳи ва амин гуруҳи бирикмаси бўлиб, улар бир-бирига алфа-углерод атоми орқали боғланган. Алфа аминокислоталар ҳаётий муҳим аминокислоталар ҳисобланади. Уларнинг ён занжири (Р-гуруҳ) ҳар бир аминокислотани ноёб қилади. Мисол учун, глисин энг оддий аминокислота бўлиб, унинг ён занжири фақат водород атомидан иборат.
Пептидлар ва оқсиллар
Аминокислоталар ўзаро пептид боғлари орқали уланиб, пептидларни ҳосил қилади. 2–50 гача аминокислотадан иборат занжирлар пептид деб аталади. 50 дан ортиқ аминокислоталар эса оқсил деб юритилади. Ҳар бир пептид ёки оқсилнинг ўзига хос шакли ва вазифаси бор. Масалан, инсулин — бу 51 та аминокислотадан иборат пептид гормонидир.
Синтетик аминокислоталар
Замонавий технологиялар орқали аминокислоталар сунъий йўл билан ишлаб чиқарилиши ҳам мумкин. Бу усул фарматсевтика ва спорт овқатланиш саноатида кенг қўлланилади. Синтетик аминокислоталар одатда парҳез қўшимчалари шаклида бўлади. Улар организмга зарур бўлган моддаларнинг етишмаслигини қоплашга ёрдам беради, аммо уларни шифокор маслаҳатидан кейин ишлатиш тавсия этилади.
Аминокислоталар етишмовчилиги
Агар танада муҳим аминокислоталар етишмаса, бу оқсиллар синтезининг секинлашувига, мушакларнинг заифлашишига, иммун тизимининг пасайишига, соч тўкилиши ва чарчоққа олиб келади. Озиқланишда мувозанатни сақлаш орқали бундай ҳолатларнинг олдини олиш мумкин. Айниқса, қатъий диетада бўлган ёки парҳез тутаётган одамлар аминокислотанинг тўлиқ қамраб олинишига эътибор беришлари лозим.
Хулоса
Аминокислоталар тирик организм ҳаёти учун ажралмас моддалар ҳисобланади. Улар нафақат оқсилларни ташкил этади, балки энергия ишлаб чиқариш, гормонлар ва ферментлар ҳосил бўлиши, асаб тизимининг ишлаши, иммун тизимини қўллаб-қувватлаш каби кўплаб муҳим функсияларни бажаради. Озиқланишда уларни етарли миқдорда олиш, спортчилар ва касаллик билан курашаётганлар учун айниқса муҳимдир. Аминокислоталар ҳақида кўпроқ билиш ҳар бир инсон учун соғлом турмуш тарзини шакллантиришда фойдали бўлади.