Инсон тафаккури ва билим олиш жараёни тарих давомида турли фалсафий мактаблар томонидан ўрганилган. Билим қандай шаклланади, тажриба асосида келадими ёки ақл орқалими, деган саволлар қадимдан инсониятни қизиқтириб келган. Бу саволлар атрофида шаклланган икки асосий тушунча мавжуд: априори ва апостериори билимлар. Ушбу мақолада ушбу икки тушунча моҳияти, фарқлари ва фалсафадаги ўрни ҳақида батафсил маълумот берилади
Априори Билим: Тажрибадан Олдинги Билим
Априори сўзи лотин тилидан олинган бўлиб, «олдиндан» ёки «тажрибадан аввал» деган маънони англатади. Априори билимлар тажрибага таянган ҳолда эмас, балки ақл ва мантиқ орқали шаклланади. Бошқача айтганда, инсон муайян билимга тажрибани ўрганмасдан, ўз тафаккур қобилияти билан эришади. Мисол учун, «бутун ўз қисмларидан каттароқдир» каби мантиқий ҳукмни олайлик. Бундай ҳукмни тасдиқлаш учун тажриба керак эмас, уни мантиқий фикрлаш орқали билиш мумкин. Априори билимларнинг яна бир хусусияти шундаки, улар умумий ва зарурий характерга эга бўлади. Яъни бу билимлар барча ҳолларда ва ҳар қандай шароитда тўғри бўлади. Филтрланган сув ҳар доим ифлос сувдан тозароқ бўлади, бу хулоса тажрибага боғлиқ эмас, ақлий равишда қабул қилинади. Априори билимлар математикада айниқса яққол кўринади. Масалан, «2+2=4» тенгламасини исботлаш учун тажрибага эҳтиёж йўқ, бу билим тафаккур орқали қабул қилинади
Апостериори Билим: Тажрибага Таянадиган Билим
Апостериори сўзи ҳам лотин тилидан олинган бўлиб, «тажрибадан кейин» деган маънони англатади. Апостериори билимлар тажрибага, кузатув ва экспериментларга таянади. Бундай билимлар инсон ташқи дунёни ўрганиш орқали олган натижаларига асосланади. Мисол учун, «олма ерга тушади» деган билим тажриба натижасида шаклланади. Биз олманинг ерга тушишини кўрмагунча, бундай билимга эга бўлолмаймиз. Апостериори билимлар индивидуаллиги ва ўзгарувчанлиги билан ажралиб туради. Чунки тажрибалар турлича бўлиши мумкин ва натижалар ҳам шунга қараб ўзгаради. Шунингдек, илмий билимларнинг кўпчилиги апостериори характерга эга. Илмий тадқиқотлар, тажрибалар ва кузатувлар асосида хулосалар чиқарилади. Масалан, сувнинг 100°К да қайнашини билиш учун сувни қизитиш тажрибасини ўтказиш керак. Шундай қилиб, апостериори билимлар доимо тажриба ва фактларга боғлиқ бўлади
Априори ва Апостериори Билимлар Ўртасидаги Фарқлар
А постериори ва а приори билимлар орасидаги асосий фарқлар қуйидагилардан иборат:
Тажриба боғлиқлиги: А приори билимлар ҳеч қандай ташқи эмпирик далилга муҳтож эмас, яъни уларни фақат ақл ва тушунча асосида ҳал қилиш мумкин. А постериори билимлар эса бевосита кузатув ва тажриба орқали тасдиқланади ёки инкор этилади.
Зарурият ва эҳтимоллик: Одатда а приори иборалар мантиқан зарур (несессарй) бўлади; яъни уларнинг инкори мантиқан мумкин эмас. Масалан, “барча эрлар турмуш қурган” деган ибора аналитик равишда зарур, чунки “эр” сўзига “турмуш қурган эркак” маъноси киради. Бундай билимни олганимизда ҳеч қандай қўшимча фактларни текшириш шарт эмас. Аксинча, а постериори иборалар контингент (поссибле ворлд) бўлиб, уларнинг тўғрилиги айнан кузатилган ҳолатларга боғлиқ ва бошқа шароитларда рост бўлмаслиги мумкин (масалан, “барча Модел Т Фордлари қора” иборасини фақат кузатувлар орқали билиш мумкин).
Билим манбалари: А приори кўпинча математика, мантиқ, грамматик таърифлар каби аналитик тизимларга асосланган (сўз маъносидан келиб чиқадиган), а постериори эса табиий олам, экспериментал фанлар натижалари каби ташқи манбалар билан боғлиқ.
Фалсафада Априори ва Апостериори Тушунчаларининг Ривожи
Априори ва апостериори билимлар ҳақида фикр юритган фалсафий оқимлар қадимдан мавжуд. Антик даврда Платон билишни руҳнинг эслаш жараёни деб қараб, априори билимларни алоҳида қадрлаган. Унинг назарида ҳақиқий билим тажрибага эмас, руҳнинг олдинги ҳаётдаги билган нарсаларига асосланади. Аристотел эса билиш тажриба орқали бошланади, деган фикрни илгари сурган ва апостериори билимларнинг аҳамиятига урғу берган. Ўрта асрларда Томас Аквинский ва бошқа шоир-философлар диний билимларни кўпроқ априори билим сифатида кўрганлар. Уларнинг фикрича, илоҳий ҳақиқатларни билиш учун инсон тажрибага эмас, ваҳий ва илоҳий ақлга таянади. Янги давр фалсафасида эса бу икки тушунча Иммануил Кант томонидан алоҳида илмий шаклга келтирилган. Кант билимларни икки турга ажратди: априори билимлар ва апостериори билимлар. Унинг фикрича, тажриба бизга материал беради, лекин бу материални тартибга солиш ва шакллантириш учун априори категориялар керак бўлади. Шундай қилиб, Кант априори ва апостериори билимлар ўртасида ўзаро боғлиқлик борлигини кўрсатди
Замонавий Илм-Фанда Априори ва Апостериори Тушунчалари
Бугунги кунда ҳам априори ва апостериори тушунчалари илмий фикрда муҳим ўрин тутади. Физика, кимё ва биологияда кўплаб билимлар апостериори асосда шаклланади, яъни тажрибалар ва кузатувлар орқали тасдиқланади. Шу билан бирга, илмий назарияларни қуришда априори мантиқий тузилмалар ҳам муҳим рол ўйнайди. Масалан, назарий физикада математик формулалар кўпинча априори мантиққа асосланади, лекин уларнинг тўғрилиги апостериори тажрибалар билан текширилади. Сунъий интеллект, мантиқий дастурлаш ва назарий математика соҳаларида эса априори билимларга таяниш кўпроқ учрайди. Бу соҳаларда қоидалар ва алгоритмлар тажрибага эҳтиёж сезмасдан ишлаб чиқилади
Априори ва Апостериори Билимларнинг Ҳаётдаги Аҳмияти
Априори ва апостериори билимларнинг амалий ҳаётдаги ўрни ҳам катта. Ҳар куни биз ҳар икки турдаги билимлардан фойдаланамиз. Масалан, дўконга борганимизда пулларни санаш учун математик билимларимизга, яъни априори билимларга суянамиз. Шу билан бирга, янги таом тайёрлаётганимизда ретсептга амал қилиб тажрибага асосланамиз, бу эса апостериори билимдир. Ёки автомобил ҳайдашни ўрганган инсон дастлаб апостериори билимга, яъни тажрибага таянса, вақт ўтиши билан айрим қоидаларни априори равишда, ўйламасдан бажара бошлайди. Бу жараён билим шаклланишининг қандай мураккаб ва ўзаро боғлиқ эканлигини кўрсатади. Ҳар бир инсон ўз ҳаётида ҳар иккала билим шаклидан фойдаланади ва улар ўзаро уйғун ҳолда ривожланади
Хулоса
Априори ва апостериори билимлар инсон тафаккури ва билиш жараёнининг асосий йўналишларини ташкил қилади. Априори билимлар ақл ва тафаккур орқали шаклланиб, умумий ва зарурий характерга эга бўлса, апостериори билимлар тажриба ва кузатувларга асосланади ҳамда шартли ва ўзгарувчан бўлади. Фалсафа тарихида бу икки тушунча атрофида кўплаб баҳслар бўлиб ўтган ва ҳар бир даврда уларнинг ўрни ва аҳамияти қайта кўриб чиқилган. Бугунги кунда ҳам априори ва апостериори билимларнинг уйғунлиги илмий тадқиқотлар, технологик ривожланиш ва кундалик ҳаётда муҳим аҳамият касб этади. Инсон тафаккури бу икки шаклни биргаликда ривожлантириб, тобора мукаммал билим сари интилмоқда.