Арманистон Республикаси – Кавказ тоғларида жойлашган кичик давлат бўлиб, бой тарихга, қадимий маданий меросга ва табиий гўзалликка эга. Мамлакат ўзининг тарихий архитектура ёдгорликлари билан танилган. Арманистон Евросиё кесишган жойда, жанубдан Эрон, ғарбдан Туркия, шимолдан Грузия ва шарқдан Озарбайжон билан чегарадош.
|
Арманистон
Հայաստանի Հանրապետություն
Hayastani Hanrapetutyun |
|
|---|---|
|
Шиор
:
Մեկ Ազգ, Մեկ Մշակույթ (Mek Azg, Mek Mshakouyt) (армонча: Бир миллат, битта маданият) |
|
|
Мадҳия:
Mer Hayrenik
(Ватанимиз) |
|
|
|
| Пойтахт | Ереван |
| Расмий тил(лар) | Арман тили |
| Ҳукумат шакли | Парламентли Республика |
| • Президент | Вагаҳн Ҳачатурян |
| • Бош вазир | Никол Пашинян |
| Мустақиллик | |
| • Усмонлилар Империясидан | 28-май 1918 |
| • Совет Иттифоқидан | 21-сентябр 1991 |
| Майдон | |
| • Бутун | 29 800 км2 (142-ўрин) |
| Аҳоли | |
| • 2002-йилги рўйхат | 2 982 904 (135-ўрин) |
| • Зичлик | 100/км2 |
| ЯИМ (ХҚТ) | 2005-йил рўйхати |
| • Бутун | АҚШ$15,700 мил. (124-ўрин) |
| • Жон бошига | АҚШ$5,263 |
| Пул бирлиги | Dram (AMD) |
| Қисқартма | AM |
| Телефон префикси | 374 |
| Интернет домени | .am |
Географияси ва Аҳолиси
Арманистон – тоғли мамлакат бўлиб, мамлакатнинг кўп қисмини Кичик Кавказ тоғлари эгаллайди. Арманистон иқлими қуруқ ва континентал, ёзлари иссиқ ва қуруқ, қишлари эса совуқ. Мамлакатдаги энг машҳур табиий жойлардан бири – Севан кўли, бу ер Арманистоннинг энг катта сув ҳавзаси ва сайёҳлар учун машҳур жой ҳисобланади.
Арманистоннинг аҳолиси асосан арманлардан иборат бўлиб, мамлакатда бошқа миллат вакиллари ҳам яшайди. Расмий тил арман тили бўлиб, у Индо-Европа тиллар оиласига киради ва ўзига хос алифбоси билан ёзилади.
Тарихи
Арманистон дунёдаги энг қадимги давлатлардан бири ҳисобланади. Бу юртнинг тарихи кўплаб йирик империялар билан кураш ва ҳамкорликда шаклланган.
- Қадимги давр: Эрамиздан аввалги даврда Арманистон Урарту давлатининг бир қисми бўлган. Кейинчалик ҳудудда мустақил арман қиролликлари пайдо бўлган.
- Христианликни қабул қилиш: 301-йилда Арманистон дунёда биринчи бўлиб христиан динини расмий давлат дини сифатида қабул қилган. Бу ҳолат мамлакатнинг маданияти ва сиёсий идентификатсиясида муҳим ўрин тутади.
- Ўрта асрлар: Арманистон Буюк Ипак йўли бўйлаб жойлашганлиги сабабли муҳим савдо маркази ҳисобланган. Аммо бу ҳудуд турли империялар, жумладан, Византия, Форс, Араб халифалиги ва Усмонийлар империяси таъсирига тушиб қолган.
- Россия империяси ва Совет даври: ХИХ асрда Арманистон Россия империясининг таркибига қўшилди, 1922-йилда эса Совет Иттифоқи таркибига кирган. Совет даврида Арманистон саноат ва қишлоқ хўжалиги жиҳатдан ривожланиб, маданий ва илмий тадқиқотлар марказига айланган.
- Арманистон мустақиллиги: 1991-йилда Совет Иттифоқининг парчаланиши билан Арманистон мустақил давлатга айланди. Шу даврда Арманистон ва Озарбайжон ўртасида Тоғли Қорабоғ ҳудуди устида можаролар бошланган ва бу масала ҳали ҳам ҳал этилмаган.
Маданияти
Арманистон маданияти бой ва хилма-хил бўлиб, унда миллий анъана, христианлик ва Шарқ маданияти унсурлари уйғунлашган.
- Тил ва адабиёт: Арман тили ўзига хос алифбога эга ва милодий В асрда Месроп Маштотс томонидан яратилган. Арманистон адабиёти қадимий шеърият ва наср асарлари билан бой бўлиб, машҳур арман ёзувчилари Ҳовҳаннес Туманян ва Паруйр Севак халқ ўртасида катта ҳурматга эга.
- Архитектура: Арманистон ўзининг қадимги черковлари ва монастирлари билан машҳур. Уларнинг энг машҳурлари Эчмиадзин (христиан дунёсидаги энг қадимий черковлардан бири), Гегҳард ва Татев монастири ҳисобланади.
- Ошхона: Арманистон ошхонаси гўшт, сабзавотлар ва турли хил зираворларга бой. Энг машҳур таомлардан бири – долма (ток баргига ўралган гўшт ва гуруч), ҳороватс (арманча кабоб), ва шунингдек, арман нони – лаваш.
- Байрамлар ва анъана: Арманистонда христиан дини байрамлари, айниқса, Пасха ва Рождество, катта тантана билан нишонланади. Шунингдек, Вардавар каби миллий байрамлар ҳам мавжуд бўлиб, бу байрамда аҳоли бир-бирига сув сепади.
Иқтисодиёти
Арманистон иқтисодиёти тоғ-кон саноати, қишлоқ хўжалиги ва хизмат кўрсатиш соҳаси орқали ривожланмоқда. Мамлакатда мис, молибден, олтин ва бошқа минераллар қазиб олинади. Арманистон қишлоқ хўжалигида ток, мева ва сабзавот етиштириш билан шуғулланади. Яқинда Арманистонда ИТ сектори ва стартаплар ривожланмоқда, айниқса, Ереван бу соҳада муҳим марказга айланган.
Туризм Арманистон иқтисодиётининг яна бир муҳим соҳаси бўлиб, хорижий сайёҳларни ўзига жалб қилмоқда. Сайёҳлар орасида қадимий черковлар, монастирлар, Севан кўли ва бошқа тарихий ёдгорликлар машҳурдир.
Ҳозирги Сиёсий Вазият
Арманистон сиёсий жиҳатдан мураккаб вазиятда. Тоғли Қорабоғ масаласи мамлакат учун энг муҳим ташқи сиёсий масала ҳисобланади. Бу ҳудуд устида Озарбайжон билан олиб борилаётган музокаралар ва қуролли можаролар мамлакатда сиёсий беқарорликни кучайтирган.
Арманистон ва Туркия ўртасидаги дипломатик алоқалар ҳам мураккаб. 1915-йилда Усмонийлар империяси даврида содир бўлган воқеалар натижасида кўплаб арманлар ҳалок бўлган ва бу тарихий воқеа ҳозирги кунгача икки давлат ўртасидаги муносабатларга таъсир кўрсатмоқда. Арманистон ушбу воқеани «арман генотсиди» деб тан олган, лекин Туркия бунга қарши чиқиб келмоқда.
Хулоса
Арманистон ўзининг узоқ ва бой тарихига эга, маданий мерос ва анъаналарини қадрлайдиган давлат. Қадимий санъати, меъморий ёдгорликлари ва христианликка оид мерослари мамлакатни ажратиб туради. Арманистон халқаро муносабатларда тинчлик ва барқарорликни қўллаб-қувватлайди, лекин минтақавий низолар унинг сиёсий ва иқтисодий ривожланишига тўсқинлик қилмоқда. Арманистон халқи ўз мустақиллигини мустаҳкамлаш ва иқтисодий ривожланиш сари интилмоқда.