Афғонистон Ислом Республикаси – Жанубий ва Марказий Осиё чегарасида жойлашган, тоғли ва мураккаб тарихга эга давлат. Бу мамлакат узоқ йиллардан бери халқаро диққат марказида бўлиб келмоқда. Стратегик жойлашуви туфайли Афғонистон кўплаб давлатлар ва империялар учун қизиқиш объэкти бўлиб келган, уларнинг кўплари бу ерда ўз изини қолдирган.
| Афғонистон ислом республикаси | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
дорийча:
جمهوری اسلامی افغانستان [Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān] пуштуча: د افغانستان اسلامي جمهوریت [Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat] |
|||||
|
Тарихий давлат (2004—2021) Сурғундаги ҳукумат (2021-йилдан) |
|||||
|
|||||
|
Шиор:
„لا إله إلا الله محمد رسول الله Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, Муҳаммад Унинг расулидир“ |
|||||
|
Мадҳия:
„Ислом қалъаси, Осиё юраги“ (2004—2006) дорийча: قلعه اسلام قلب اسیا [Qalʻa-ye Islām, qalb-e Āsiyā]
Duration: 2 minutes and 48 seconds.2:48
Афғонистон давлат мадҳияи (2006—2021)пуштуча: ملی سرود [Millī Sūrud]
Duration: 1 minute and 11 seconds.1:11
|
|||||
.svg)
|
|||||
|
2004-йил 29-январ — 2021-йил 15-август (де-факто ҳозирда сурғунда) |
|||||
| Пойтахти | Кобул | ||||
| Йирик шаҳарлари | Ҳирот, Кобул, Мозори Шариф, Қандаҳор | ||||
| Тил(лар)и | дорий ва пушту — расмий тиллар[1]; ўзбек, балуж, нуристон, помир, пашаӣ, туркман — ҳудудий тиллар[2] | ||||
| Дини | ислом | ||||
| Пул бирлиги | афғони | ||||
| Майдони | 652 864 км² (2014)[3] | ||||
| Аҳолиси | 39 864 082 киши (2014) | ||||
| Бошқарув шакли | президент бошқарувидаги исломий республика | ||||
| Давлат тузуми | унитар давлат | ||||
| ЯИМ, ХҚҚП | ▲ 83,370 млрд АҚШ$ (2020) | ||||
| ЯИМ (номинал) | ▲ 19,938 млрд АҚШ$ (2020) | ||||
| ИОТИ | ▲ 0,511 (2020)[4] | ||||
| Давлат бошқарувчилари | |||||
| Президент | |||||
| • 2004-йил 7-декабр — 2014-йил 29-сентябр | Ҳамид Карзай | ||||
| • 2014-йил 29-сентябр — 2021-йил 15-август | Ашраф Ғонӣ | ||||
| Бош вазир | |||||
| • 2014–2020 | Абдуллоҳ Абдуллоҳ | ||||
| Вице президент | |||||
| • 2004–2009 | Аҳмад Зиё Масъуд | ||||
| • 2004–2014 | Карим Ҳалилий | ||||
| • 2009–2014 | Муҳаммад Фоҳим | ||||
| • 2014-йил 31-март — 29-сентябр | Юнус Қонунӣ | ||||
| • 2014–2020 | Абдул Рашид Достум | ||||
| • 2014–2021 | Сарвар Дониш | ||||
| • 2020–2021 | Амруллоҳ Солеҳ | ||||
.svg)
.svg)
.svg)
.svg)
Географияси ва Аҳолиси
Афғонистон табиатан тоғли давлат бўлиб, мамлакат ҳудудининг катта қисмини Ҳиндукуш ва бошқа тоғлар эгаллайди. Афғонистон иқлими асосан қуруқ ва континентал бўлиб, ёзлари иссиқ, қишлари совуқ. Мамлакатнинг энг йирик шаҳарларига Кобул (пойтахт), Қандаҳор, Мазар-и-Шариф, Ҳирот ва Жалолобод киради.
Афғонистон кўп миллатли мамлакат бўлиб, асосий миллатларни пуштунлар, тожиклар, ҳазоралар ва ўзбеклар ташкил этади. Бу миллатлар ўзларининг урф-одатлари, тили ва маданияти билан бир-биридан фарқ қилади. Афғонистон расмий тиллари дари (форс тилининг маҳаллий шакли) ва пушту бўлиб, аҳоли орасида ўзбек ва туркман тиллари ҳам кенг тарқалган.
Тарихи
Афғонистон тарихи кўплаб босқин ва қўзғолонлар билан боғлиқ. Бу ҳудуд кўп асрлар давомида Буюк Ипак йўли бўйлаб савдо карвонлари ўтадиган муҳим марказлардан бири бўлган.
- Антик давр: Афғонистон ҳудуди қадимда Бақтрия ва бошқа турли давлатларнинг таркибида бўлган, Александр Македонский ҳам бу ерни босиб олган.
- Ислом даврига ўтиш: ВИИ асрда араблар томонидан ислом дини тарқатилгач, Афғонистон аҳолиси исломни қабул қилган ва мамлакат мусулмон давлатлари таркибига кирган.
- Бухоро ва Мовароуннаҳр ҳукмронлиги: Марказий Осиё давлатлари Афғонистонга таъсир қилган ва уни ўзига қўшишга ҳаракат қилган.
- Дурронийлар давлати: ХВИИИ асрда Аҳмадшоҳ Дурроний томонидан асос солинган Дурронийлар давлати замонавий Афғонистон давлатининг шаклланишида муҳим аҳамият касб этган.
- Буюк ўйин даври: ХИХ асрда Афғонистон Россия ва Британия империялари ўртасидаги геосиёсий рақобат ҳудудига айланган. Афғонистон Британия таъсири остида бўлган, лекин мустақиллигини сақлаб қолган.
ХХ асрнинг иккинчи ярмида Афғонистон кўплаб сиёсий ўзгаришларга дуч келди.
- 1979-1989 йиллар: Совет Иттифоқининг Афғонистонга бостириб кириши мамлакатни узоқ давом этган урушга олиб келди. Бу даврда мужаҳидлар ҳаракати Совет кучларига қарши кураш олиб борди ва 1989-йилда Совет қўшинлари мамлакатдан чиқиб кетди.
- 1990-йиллар: Советларнинг чиқишидан кейин мамлакатда фуқаролар уруши бошланиб, натижада «Толибон» ҳаракати ҳокимиятга келди.
- 2001-йилдан кейин: 2001-йил 11-сентабр воқеаларидан кейин АҚШ ва унинг иттифоқчилари Афғонистонда ҳарбий амалиёт бошлади ва «Толибон» ҳокимиятдан ағдарилди. Бу даврда халқаро коалитсия ёрдамида Афғонистон ҳукумати тузилди ва мамлакатда қайта тикланиш жараёни бошланди.
- Толибоннинг қайта кучайиши ва ҳокимиятга қайтиши: 2021-йилда АҚШ ва халқаро коалитсия кучлари мамлакатдан чиқиб кетганидан сўнг, Толибон яна ҳокимиятга келди.
Маданияти
Афғонистон маданияти бой ва хилма-хил бўлиб, унда турли этник гуруҳларнинг таъсири сезилади. Маҳаллий аҳоли анъанавий қадриятларни юқори қадрлайди. Мамлакатда меҳмондўстлик, шараф ва ҳурмат каби қадриятлар катта ўрин тутади.
- Тил ва адабиёт: Афғон адабиёти форс ва пушту тилларида ривожланган. Оммабоп асарлар орасида Кобулда туғилган машҳур ёзувчи Холид Ҳусайнининг «Шамол ортидан югурувчи» романи ва бошқа асарлари бор.
- Миллий кийимлар: Афғонистон аҳолиси ўзига хос миллий кийимларга эга. Эркаклар одатда «шалвар-камиз» кияди, аёллар эса узун либослар ва рўмол ўрайди.
- Ошхона: Афғонистон ошхонаси хилма-хил ва бой. Маҳаллий таомлардан бири кабоб, шунингдек, палов ва аашак (қайла билан бериладиган пишлоқли кöк) машҳур.
- Санъат ва мусиқаси: Афғон санъати ва мусиқаси халқона урф-одатларга асосланади, бунда доира, рабоб, табла ва бошқа чолғу асбоблари қўлланилади. Афғон мусиқа ва рақсларида миллий анъана ва қадриятлар акс этади.
Иқтисодиёти
Афғонистон иқтисодиёти оғир аҳволда, чунки уруш ва можаролар мамлакатнинг ривожланишига тўсқинлик қилиб келган. Афғонистон қишлоқ хўжалигига асосланган мамлакат бўлиб, асосан буғдой, шоли, пахта, мева ва сабзавот етиштириш билан шуғулланади. Афғонистоннинг энг машҳур маҳсулотларидан бири — қуруқ мевалар, хусусан, бодом ва писта.
Шунингдек, Афғонистон минерал ресурсларга бой, аммо инфратузилма ва барқарор сиёсий вазиятнинг йўқлиги уларни тўлиқ ривожлантиришга имкон бермаган. Мамлакатда қўрғошин, мис, темир рудаси ва бошқа қимматбаҳо минераллар заҳиралари мавжуд.
Ҳозирги Сиёсий Вазият
Афғонистонда 2021-йилда Толибоннинг ҳокимиятга қайтиши мамлакатни янги сиёсий муаммолар олдида қолдирди. Толибоннинг қайта ҳокимиятга келиши халқаро ҳамжамият томонидан турлича қарши олинди ва бу вазият Афғонистоннинг келажагини ноаниқ қилиб қўймоқда. Толибон ҳукумати аёллар ҳуқуқларига нисбатан чекловлар жорий этиб, баъзи ижтимоий ислоҳотларни бекор қилди, бу эса халқаро танқидларга сабаб бўлди.
Афғонистон ҳозирда халқаро ёрдам ва молиявий қўллаб-қувватлашга муҳтож, бироқ халқаро ҳамжамият Толибон ҳукуматининг аёллар ҳуқуқлари ва инсон ҳуқуқларига оид масалалардаги сиёсатини кузатишда давом этмоқда. Шунингдек, мамлакатда хавфсизлик ва барқарорлик масалалари долзарб бўлиб қолмоқда.
Хулоса
Афғонистон узоқ тарихга ва бой маданий меросга эга давлат. Мамлакат узоқ йиллар давомида уруш ва можароларга дуч келган бўлса-да, унинг маданияти ва халқининг кўп асрлик қадриятлари сақланиб қолган. Бугунги кунда Афғонистоннинг иқтисодий ривожланиши ва барқарор сиёсий тизимини шакллантириш халқаро ҳамжамият ва маҳаллий ҳукумат олдидаги энг катта синовлардан бири бўлиб турибди. Афғонистон халқи тинчлик ва барқарорлик сари интилаётган бир пайтда, мамлакатнинг келажаги маҳаллий аҳоли ва халқаро ҳамжамиятнинг қўллаб-қувватлашига боғлиқ бўлиб қолмоқда.