Битлар (Педикулус ҳуманус) ва каналар (Иходидае оиласига мансуб) инсон организми учун хавфли бўлган паразитлардир. Улар ҳайвонлар ва одамларда ташқи паразит сифатида яшаб, қон билан озиқланади. Битлар одатда инсон сочи, кийимлари ва танасининг иссиқ жойларида яшайди, каналар эса асосан ўрмонли ҳудудларда, чорва ҳайвонларида ва қушларда учрайди. Уларнинг танаси майда, ясси ва қаттиқ қобиқ билан қопланган бўлиб, бу уларга ташқи таъсирларга бардошли бўлиш имконини беради.
Битлар ҳарорати 28-30°К бўлган жойларда тез кўпаяди, шунинг учун инсон бошидаги муҳит улар учун жуда қулай. Каналар эса кўпинча ёввойи табиатда фаол бўлиб, баҳор ва ёз ойларида фаоллашади. Улар ўз қурбонига тери орқали ёпишиб олиб, махсус оғиз аппарати ёрдамида қон сўради. Бу жараёнда улар турли касалликларни ҳам юқтириши мумкин.
Касалликлар тарқалишидаги роли
Бит ва каналар биологик ташувчи сифатида турли юқумли касалликларни организмга етказишда муҳим рол ўйнайди. Битлар орқали тарқаладиган асосий касалликлардан бири бу — тиф (бит тифоси). Ушбу касаллик Риккеттсиа провазекии бактерияси орқали тарқалади. Инсон битни эзиб юборганда бактериялар тери орқали организмга киради. Бу ҳолат юқори иситма, бош оғриғи, мушак оғриғи ва тошмалар билан кечади.
Каналар эса Лйме касаллиги, энсефалит, Қ иситмаси, кан-боррелёзи, эҳрличиоз ва бошқа зооноз касалликларни тарқатади. Лйме касаллигига сабаб бўлувчи Боррелиа бургдорфери бактерияси асосан ўрмон кенжаларида учрайди ва инсон танасига ёпишганда, бир неча соат ичида инфектсияни тери орқали узатиши мумкин. Ушбу касаллик дастлаб терида ҳалқасимон тошмалар (эрйтҳема мигранс) билан бошланади ва вақтида даволанмаса, юрак, бўғим ва нерв тизимига зарар етказади.
Иммун тизимга салбий таъсири
Бит ва каналар томонидан организмга узатилган патогенлар инсон иммун тизимини заифлаштиради. Уларнинг танага кирганидан кейин иммун тизими патогенларга қарши курашишга ҳаракат қилади, аммо баъзи ҳолларда бу инфексиялар иммун тизимни чарчатади ёки нотўғри жавоб беришга мажбур қилади. Лйме касаллигида бўғимларнинг яллиғланиши ва сурункали ҳолатларнинг ривожланиши бунга яққол мисол бўла олади.
Каналар орқали узатиладиган энсефалит вируси нерв тизимига тўғридан-тўғри зарар етказади. Бу вирус марказий нерв тизимига кириб, мия ва орқа мия тўқималарини яллиғлантиради. Оқибатда бош оғриғи, мушакларда кучсизлик, фалажлик, ҳатто ўлим ҳолатлари ҳам юзага келиши мумкин. Ушбу касалликлар билан зарарланиш ҳолатлари инсон организмининг табиий ҳимоя тизимини кучли босим остида қолдиради.
Психологик ва ижтимоий таъсирлар
Битлар нафақат жисмоний, балки руҳий саломатликка ҳам таъсир кўрсатади. Айниқса, болалар ва ўсмирлар орасида битли бўлиш ижтимоий муаммо сифатида қаралади. Бу ҳолат уялиш, ўзига бўлган ишончнинг пасайиши ва мактабда ажратилиш ҳолатларига сабаб бўлади. Битлар бош терисини қаттиқ қичиштиради, бу эса уйқуни бузиши ва доимий асабийлик ҳолатини келтириб чиқаради.
Кан чақиши билан боғлиқ хавф эса кўпроқ ташвишли ҳолатларда юзага чиқади. Инсон организмига ёпишган канни сезмаслиги, уни вақтида олиб ташламаслиги сабабли вирусли инфексиялар секинлик билан, аммо оғир шаклларда кечади. Бу эса беморда қўрқув, тушкунлик ва сурункали хавотир ҳолатларини юзага келтиради.
Болалар ва қариялар учун хавфлилиги
Иммун тизими заиф бўлган гуруҳлар, айниқса болалар ва қариялар учун бит ва каналар томонидан узатиладиган касалликлар янада хавфлироқдир. Болалар кўпинча гигиена қоидаларига тўлиқ амал қилмайдилар, мактаб ва боғчаларда яқин алоқалар орқали битлар тез тарқалади. Улар танасининг иммун жавоби ҳали тўлиқ шаклланмаган бўлганлиги сабабли инфектсиялар тез ва оғир кечади.
Қарияларда эса аксинча, иммун тизими ёшга боғлиқ равишда сустлашган бўлади. Энсефалит, Лйме касаллиги ёки эҳрличиоз каби инфексиялар уларда кучли асоратлар билан кечиши мумкин. Бундан ташқари, айрим дори воситалари уларнинг ҳолатини оғирлаштиради, бу эса касалликни даволашни мураккаблаштиради.
Профилактика ва ҳимоя чоралари
Бит ва каналардан ҳимояланишда гигиена ва профилактик чоралар муҳим аҳамиятга эга. Битлардан сақланиш учун шахсий гигиена қоидаларига қатъий риоя қилиш, кийим-кечак ва ётоқ жойларини тоза тутиш, умумий тароқлардан фойдаланмаслик лозим. Агар бит аниқланса, махсус дорилар билан даволаш ва барча яқин алоқада бўлган одамларни текшириш зарур.
Каналардан ҳимояланиш учун эса ўрмонли ва бутазорли жойларга борганда ёпиқ кийимлар кийиш, махсус инсектитсид спрейлар сепиш ва ўзини мунтазам кўздан кечириш тавсия этилади. Сайр ёки далада ишлашдан сўнг тана ва кийимларни текшириш, кан топилса эҳтиёткорлик билан олиб ташлаш ва зарурат бўлса тиббий ёрдамга мурожаат қилиш лозим.
Ҳайвонлар, айниқса ит ва мушукларда каналар тез-тез учрайди, шунинг учун уларни даврий равишда ветеринария назоратидан ўтказиш, махсус воситалар билан ҳимоялаш ҳам зарурий профилактика чораларидандир.
Хулоса
Бит ва каналар инсон саломатлиги учун жиддий хавф туғдирувчи паразитлардир. Улар нафақат бевосита қонни сўриб ноқулайлик туғдиради, балки улар орқали юқадиган касалликлар организмга оғир зарар етказади. Уларнинг таъсири иммун тизим, асаб тизими, юрак ва бошқа муҳим органларга етади. Шу сабабли уларни эрта аниқлаш, тўғри даволаш ва профилактик чора-тадбирларни кўриш ҳар бир инсон саломатлиги учун ниҳоятда муҳим ҳисобланади. Жамиятда гигиена маданиятининг ривожланиши, соғлиқни сақлаш бўйича маълумотлар берилиши ва ҳар бир кишининг шахсий эҳтиёткорлиги орқали ушбу паразитлар билан боғлиқ салбий оқибатларнинг олди олиниши мумкин.