Бруксизм — бу инсон онгли равишда эмас, балки билмасдан тишларини ғижирлатиши ёки тишларини кучли қисиб туриш ҳолати бўлиб, одатда ухлаётганда юзага келади. Бу ҳолат баъзида кундузи ҳам қайд этилиши мумкин, лекин энг кўп ҳолларда кечаси содир бўлади. Тиббий жиҳатдан бу ҳолат нерв тизими билан боғлиқ бўлиб, мушакларнинг ҳаддан ташқари фаоллашуви натижасида юзага келади. Бруксизмнинг сабаблари турлича бўлиши мумкин ва у инсон саломатлигига сезиларли даражада таъсир қилиши мумкин.
Бруксизмнинг сабаблари
Бруксизмнинг аниқ сабаби ҳали ҳам тўлиқ аниқланмаган бўлса-да, мутахассислар бу ҳолат кўплаб омиллар таъсирида юзага келишини таъкидлайдилар. Биринчи навбатда, руҳий босим ва стресс бу касалликнинг асосий сабабларидан бири ҳисобланади. Инсон ҳаётида кучли эмотсионал зўриқиш бўлса, бу асабий ҳолат мушакларнинг нохуш тарзда қисқаришига олиб келиши мумкин. Бундан ташқари, уйқусизлик, депрессия, хавотирли бузилишлар, нотўғри овқатланиш, ҳатто генетик мойиллик ҳам бруксизмни келтириб чиқариши мумкин. Баъзан бу ҳолат тишларнинг нотўғри жойлашуви ёки тиш протезларининг ёмон жойлаштирилиши билан боғлиқ бўлади. Шунингдек, баъзи дори воситалари — айниқса антидепрессантлар — бу ҳолатни кучайтириши мумкин.
Бруксизмнинг аломатлари
Бруксизм одатда аста-секин ривожланади ва кўпчилик одамлар бу ҳолатдан бехабар юраверади. Лекин вақт ўтган сари муайян белгилар орқали бу ҳолатни аниқлаш мумкин. Энг кўп учрайдиган аломатлардан бири — тиш силлиқланиши ва ювилиб кетиши бўлиб, бу тиш эмалини емирилишига олиб келади. Бошқа аломатлар қаторига жағда оғриқ, қулоқ атрофида ноқулайлик, бош оғриғи, елкада мушак зўриқиши, оғиз очилишида чекланиш киради. Айрим ҳолларда одам эрталаб уйғонганида оғзида оғриқ ёки қаттиқликни ҳис қилади. Уйқудаги бруксизм ҳолатлари кўпинча шерик томонидан сезилади — у тиш ғижирлаш товушини эшитиши мумкин. Тиш шифокорлари эса тишларда шикастланиш, ёриқлар ёки тишнинг нотўғри эркалик белгилари орқали бу ҳолатни аниқлашлари мумкин.
Бруксизмнинг оқибатлари
Бруксизм вақтида юз берадиган тишларнинг доимий ишқаланиши натижасида тиш эмали емирилиб, сезувчанлик ортади. Бу эса иссиқ ва совуқ овқат ёки ичимликларга нисбатан тишларнинг оғриқли реаксиясига олиб келади. Тишларнинг силлиқланиши натижасида уларнинг шакли ўзгаради ва бу эстетик муаммоларни келтириб чиқаради. Жағ мушаклари доимий сиқилиши туфайли оғриқ, чарчоқ, ҳатто темпоромандибуляр бўғим дисфунксияси (ТМЖ) ривожланиши мумкин. Бу ҳолат эса оғизни очишда чекланиш, оғриқ ва ҳатто юзда ассиметрияга олиб келади. Уйқудаги тиш ғижирлаш эса уйқу сифати ёмонлашишига сабаб бўлади, натижада инсон эрталаб тўлиқ дам олмаган ҳолатда уйғонади. Доимий стресс ва уйқу бузилиши умумий саломатликка салбий таъсир кўрсатади.
Ташхис қўйиш усуллари
Бруксизмни ташхислаш учун аввало беморнинг шикоятлари эшитилади. Тиш шифокори ёки стоматолог тишлар ҳолатини кўздан кечириб, уларнинг ейилганлиги, силлиқланганлиги, ёриқлар мавжудлигини баҳолайди. Баъзида махсус аппаратлар ёрдамида уйқу пайтидаги жағ ҳаракатлари мониторинг қилинади. Полисомнография номли уйқу тести бруксизмни аниқлашда ёрдам бериши мумкин. Шунингдек, айрим ҳолларда рентген, МРТ (магнит-резонанс томография) текширувлари орқали жағ бўғимларида шикастланиш ёки ўзгаришлар мавжудми — аниқланади.
Бруксизмни даволаш усуллари
Бруксизмни даволашда биринчи қадам — бу сабабни аниқлашдир. Агар асосий сабаб стресс ёки асабийлик бўлса, психологик ёрдам, стрессни камайтирувчи усуллар (медитатсия, ёга, дам олиш машқлари) тавсия этилади. Тиш ҳимоячилари — яъни махсус пластик қоровуллар (моутҳгуард ёки сплинт) беморнинг тишларига мослаштирилиб тунда тақилади. Бу восита тишларни тўқнашишдан ҳимоя қилади ва уларнинг емирилишини олдини олади. Тиббий даволаш эса антидепрессантлар ёки мушакларни бўшаштирувчи дори воситаларидан фойдаланишни ўз ичига олади, лекин бу дорилар фақат шифокор тавсияси билан қабул қилиниши керак. Баъзи ҳолларда ботокс инектсиялари бруксизмни камайтиришда қўлланилади. Ботулинум токсини мушакларни бўшаштириб, тишларни ғижирлатишни камайтиради. Агар бруксизм сабаби тишларнинг нотўғри жойлашуви ёки протез билан боғлиқ бўлса, ортодонтик даволаш ёки қайта протезлаш керак бўлади.
Уй шароитида бруксизмни енгиллаштириш усуллари
Уйда ҳам бир нечта оддий усуллар билан бруксизмнинг салбий таъсирини камайтириш мумкин. Биринчи навбатда, уйқудан олдин тинчлантирувчи муҳит яратиш лозим — иложи бўлса, иссиқ ванна қабул қилиш, сокин мусиқа тинглаш, экранга қараш вақтини камайтириш фойдали бўлади. Спиртли ичимликлар ва кофеинли маҳсулотлар истеъмолини чеклаш ҳам ижобий таъсир кўрсатади, чунки улар мушакларнинг ҳаддан ортиқ фаоллашувига сабаб бўлиши мумкин. Енгил массаж, юз мушакларига илиқ компресс қўйиш мушакларни бўшаштиради. Кун давомида жағ мушакларини ортиқча зўриқтирмаслик, тишларни маҳкам қисмаслик, оғизни бўш ҳолатда сақлаш каби одатлар ҳам фойдали бўлади.
Бруксизм ва болалар
Болалар орасида ҳам бруксизм учраши мумкин. Кўпинча бу ҳолат вақтинча бўлиб, тиш чиқиши, стресс ёки уйғониш давридаги рефлекс сифатида пайдо бўлади. Болаларда бу ҳолатни ота-оналар кечаси тиш ғижирлатиши орқали сезишлари мумкин. Кўпчилик ҳолатларда бу вақтинчалик бўлиб, болалар ўсган сари ўтиб кетади. Аммо агар бруксизм узоқ давом этса ёки бола доимий оғриқдан шикоят қилса, мутахассисга мурожаат қилиш лозим.
Бруксизмнинг олдини олиш йўллари
Бруксизмни бутунлай олдини олиш ҳар доим ҳам мумкин эмас, лекин унинг ривожланиш хавфини камайтириш мумкин. Стрессни бошқаришни ўрганиш, мунтазам спорт билан шуғулланиш, уйқу гигиенасига амал қилиш, ётишдан олдин асабни тинчлантирувчи машғулотлар қилиш — буларнинг барчаси бруксизмнинг олдини олишда муҳим аҳамиятга эга. Доимий стоматологик текширувлардан ўтиш ҳам тишлардаги ўзгаришларни эрта аниқлаш имконини беради. Шунингдек, оғизда ноқулайлик сезилса, оғриқ ёки ғижирлаш белгилари пайдо бўлса, дарҳол мутахассисга мурожаат қилиш керак.