Инсон организмида кўплаб аъзолар мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири ўзига хос ва ўта муҳим вазифаларни бажаради. Буйрак усти безлари ҳам шундай органлар сирасига киради. Ҳажми кичик бўлишига қарамасдан, улар танадаги кўплаб ҳаётий жараёнларни бошқаришда муҳим рол ўйнайди. Улар стрессга қарши курашишда, қон босимини тартибга солишда ва моддалар алмашинувини бошқаришда асосий рол ўйнайди. Ушбу мақолада буйрак усти безларининг тузилиши, уларнинг вазифалари ва у билан боғлиқ касалликлар ҳақида батафсил сўз юритамиз.
Буйрак Усти Безларининг Тузилиши
Буйрак усти безлари ҳар бир буйракнинг юқори қисмида жойлашган, кичик, учбурчаксимон шаклдаги жуфт органлардир. Ҳар бир безнинг оғирлиги атиги 4–5 грамм атрофида бўлиб, уларнинг ташқи қавати кортекс, ички қавати эса медулладан иборат. Кортекс гормонларнинг асосий қисмини ишлаб чиқарувчи қисм бўлса, медулла стресс ҳолатида тезкор жавоб реаксиясини таъминловчи гормонлар ишлаб чиқаради.
Кортекс қавати учта асосий зонадан ташкил топган. Зона гломерулоза минералкортикоид гормонлар, хусусан алдостерон ишлаб чиқаради ва натрий ҳамда сув балансини бошқаради. Зона фассикулата эса глукокортикоид гормонлар, масалан кортизол ишлаб чиқариб, стрессга қарши курашишда ва энергия манбаларини тақсимлашда иштирок этади. Зона ретикуларис эса андроген каби жинсий гормонларнинг бошланғич шаклларини ишлаб чиқаради. Медулла қисмида эса адреналин ва норадреналин каби гормонлар ишлаб чиқарилиб, улар стресс ҳолатларида юрак уришини тезлаштиради, қон босимини оширади ва организмни фавқулодда ҳаракатга тайёрлайди.
Буйрак Усти Безларининг Вазифалари
Буйрак усти безлари томонидан ишлаб чиқариладиган гормонлар танадаги кўплаб жараёнларга таъсир кўрсатади. Уларнинг асосий вазифаларини қуйидагича санаб ўтиш мумкин:
1. Стрессга Қарши Жавоб
Кортекс томонидан ишлаб чиқарилган кортизол гормони стрессга жавоб реактсиясини бошқаради. Кортизол иммун тизимининг жавобини модулятсия қилади, глюкоза ишлаб чиқаришни оширади ва энергия даражасини сақлаб туради.
2. Қон Босимини Бошқариш
Алдостерон минералкортикоид гормони буйракларда натрий ва сувни ушлаб қолишга ёрдам беради, шу билан қон ҳажми ва босимини тартибга солади.
3. Модда Алмашинувини Назорат Қилиш
Кортизол ва бошқа глукокортикоидлар ёг‘, оқсил ва углеводлар алмашинувини тартибга солади. Бу гормонлар овқат ҳазм қилиш тизимининг ишлашига ҳам таъсир қилади.
4. Жинсий Гормонлар Ишлаб Чиқариш
Буйрак усти безлари эркаклар ва аёлларда тестостерон ва эстрогенларнинг бошланғич шаклларини ишлаб чиқаради. Гарчи асосий жинсий гормонлар жинсий безларда ишлаб чиқарилса-да, буйрак усти безларининг бу борадаги ҳиссаси муҳим.
5. Стресс Ҳолатларида Фавқулодда Реаксия
Медулла қисми томонидан ишлаб чиқарилган адреналин ва норадреналин юрак уришини тезлаштиради, нафас олишни кучайтиради ва мушакларга кўпроқ қон оқишини таъминлайди. Бу организмни тезкор ҳаракат учун тайёрлайди.
Буйрак Усти Безларининг Касалликлари
Буйрак усти безларининг фаолиятида юзага келадиган бузилишлар турли хил касалликларнинг ривожланишига олиб келади. Уларнинг энг машҳурларидан бири Аддисон касаллиги ҳисобланади. Бу касалликда безлар етарли миқдорда гормон ишлаб чиқара олмайди. Натижада одамда кучли чарчоқ, иштаҳанинг йўқолиши, терининг қорайиши ва паст қон босими каби симптомлар пайдо бўлади. Бу ҳолат ўз вақтида аниқланмаса, жиддий асоратлар келиб чиқиши мумкин.
Бошқа бир кенг тарқалган касаллик Кушинг синдроми бўлиб, унда кортизол гормони ортиқча ишлаб чиқарилади. Бу ҳолат юзнинг шишиши, қорин соҳасида ёғ тўпланиши, мушаклар заифлиги ва қандли диабет каби симптомлар билан намоён бўлади. Феохромоситома эса буйрак усти безининг медулла қисмидан келиб чиқадиган ўсма бўлиб, у адреналин ва норадреналиннинг ортиқча ишлаб чиқарилишига сабаб бўлади. Бундай ҳолатда бемор кучли бош оғриғи, тез юрак уриши ва юқори қон босимидан шикоят қилади. Баъзида буйрак усти безида гормонал фаол ёки нофаол ўсмалар ҳам ривожланади ва улар организмдаги гормонлар балансига таъсир кўрсатиши мумкин.
Буйрак Усти Безлари Саломатлигини Сақлаш Йўллари
Буйрак усти безлари соғлом фаолият юритиши учун ҳаёт тарзи ва овқатланиш тартибига алоҳида эътибор қаратиш лозим. Аввало, соғлом ва мувозанатли овқатланиш керак, чунки К витамини, магний каби моддалар безларнинг фаолиятини қўллаб-қувватлайди. Бундан ташқари, стресс даражасини назорат қилиш ҳам жуда муҳим. Медитатсия, ёга, нафас олиш машқлари ёки оддийгина дам олиш стрессни камайтириб, гормонал мувозанатни тиклашга ёрдам беради. Тинч ва етарли уйқу ҳам организмнинг тўлиқ тикланишида катта аҳамиятга эга.
Жисмоний фаоллик эса буюк аҳамият касб этади. Мунтазам машқлар нафақат умумий саломатликни, балки буйрак усти безларининг ҳам соғлом ишлашини таъминлайди. Агар организмда доимий чарчоқ, паст қон босими ёки стрессга ҳаддан ташқари сезувчанлик каби белгилар сезилса, дарҳол шифокорга мурожаат қилиш зарур. Эрта ташхис ва тўғри даволаш усуллари касалликларнинг олдини олишда муҳим рол ўйнайди.
Хулоса
Буйрак усти безлари инсон организмидаги кичик, аммо ҳаёт учун ниҳоятда муҳим органлар ҳисобланади. Улар стрессга қарши курашиш, модда алмашинувини бошқариш, қон босимини назорат қилиш ва жинсий хусусиятларни шакллантиришда беқиёс аҳамиятга эга. Уларнинг соғлом фаолияти бутун организм саломатлиги учун зарурдир. Шунинг учун буйрак усти безларига эътибор бериш, соғлом турмуш тарзини олиб бориш ва керакли ҳолларда тиббий кўриклардан ўтиб туриш орқали саломатлигимизни сақлаб қолишимиз мумкин.