Бурун битиши кўпчилик одамлар дуч келадиган ноқулай ҳолатлардан бири бўлиб, бу ҳолат нафақат кундалик ҳаётни қийинлаштиради, балки инсон саломатлигига ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Бурун битиши одатда шамоллаш, аллергия ёки бошқа касалликлар натижасида юзага келади. Баъзида эса бу ҳолат узоқ давом этувчи сурункали муаммо сифатида пайдо бўлади. Бурун битиши нафас олишни қийинлаштиради, уйқу сифати пасаяди, бош оғриғи, қулоқ оғриғи, ҳид билиш қобилиятининг йўқолиши каби муаммоларга сабаб бўлади. Ушбу мақолада бурун битишининг сабаблари, симптомлари, мумкин бўлган хавфлари ва самарали даволаш йўллари ҳақида сўз юритилади.
Бурун битишининг асосий сабаблари
Бурун битишининг сабаблари турлича бўлиши мумкин. Улар орасида энг кўп учрайдиганлари қуйидагилар ҳисобланади.
Вирусли инфекциялар. Шамоллаш, грипп каби вирусли касалликлар бурун шиллиқ қаватининг шишиши ва ажралмалар тўпланишига олиб келади.
Аллергик ринит. Чанг, гулчанг, ҳайвон туклари ёки бошқа аллергенларга организмнинг ҳаддан ташқари реактивлиги натижасида бурун тиқилиши юзага келади.
Синусит. Бурун бўшлиқларининг яллиғланиши ҳам бурун тиқилиши билан кечади. Синусит ўткир ёки сурункали шаклда бўлиши мумкин.
Бурун ичидаги тузилмавий муаммолар. Бурун тўсиғининг қийшайиши ёки полиплар ҳаво ўтишини қийинлаштиради.
Гормонал ўзгаришлар. Ҳомиладорлик ёки баъзи эндокрин касалликлар ҳам бурун шиллиқ қаватига таъсир қилиб, бурун битишига сабаб бўлиши мумкин.
Дориларга реакция. Баъзи бурунга сепиладиган спрейлардан узоқ муддат фойдаланиш организмда улар таъсирига қаршилик пайдо бўлишига олиб келади.
Атроф-муҳит омиллари. Қуруқ ҳаво, тутун, кимёвий моддалар ва чанг ҳам бурун тиқилиши чақириши мумкин.
Бурун битишининг белгилари ва аломатлари
Бурун битиши ўзини оддийгина бурун йўлларининг торайиши ва ҳаво айланишининг камайиши билан намоён қилади. Инсон бурун орқали нафас олишда қийналади ва оғиз орқали нафас олишга мажбур бўлади. Бу эса оғиз қуришини, томоқда ачишишни, тил қуришини келтириб чиқаради. Уйқу пайтида оғиз очиқ қолади, бемор хириллаб ухлайди ёки чарчоқ билан уйғонади. Шунингдек, бурун битиши туфайли одамда ҳид билиш қобилияти камаяди ёки бутунлай йўқолади.
Яна бир аломат – бош оғриғи. Айниқса, ёнок соҳаларида ёки пешона қисмида оғриқ сезилиши мумкин. Бу ҳолат бурун атрофидаги яллиғланиш жараёнлари – синусит билан боғлиқ бўлиши мумкин. Баъзида эса қулоқ босими, қулоқда шовқин, ҳатто эшитиш қобилиятининг пасайиши ҳам кузатилади. Болаларда бурун битиши кўпинча иштаҳа йўқолиши, уйқунинг бузилиши, мактабда ёки боғчада диққатни жамлашнинг қийинлашуви каби белгилар билан бирга бўлади. Катталарда эса доимий чарчоқ, ишлаш қобилиятининг пасайиши, безовталик ва асабийлашиш ҳолатлари кузатилади.
Бурун битишининг асоратлари
Бурун орқали нафас ололмаслик кўп ҳолатларда бошқа муаммоларга ҳам сабаб бўлади. Нафас олишнинг оғиз орқали бўлиши бактериялар ва вируслар учун очиқ эшик ҳисобланади, бу эса томоқ яллиғланишига, бронхит ёки фарингитга олиб келиши мумкин. Бурун битиши организмга кислород етказиб берилишининг камайишига сабаб бўлиб, юрак-қон томир тизими ва мия фаолиятига салбий таъсир кўрсатади. Шунингдек, сурункали бурун битиши уйқу сифати бузилишига олиб келиб, инсоннинг умумий ҳолатида тушкунлик, асабийлик ва депрессив кайфият пайдо бўлишига сабаб бўлади.
Болаларда эса доимий бурун битиши юз ва жағ суякларининг нотўғри ривожланишига, нутқ бузилишларига олиб келади. Бундан ташқари, бурун йўлларида тўпланиб қолган суюқликлар ва яллиғланишлар ички қулоққа ўтиб, отит, яъни қулоқ яллиғланишига сабаб бўлиши мумкин. Кўплаб ҳолатларда эса бурун битишини даволаш ўз вақтида амалга оширилмаса, бу ҳолат сурункали синусит ёки ринитга айланади.
Бурун битишини ташхислаш ва аниқлаш
Бурун битишининг сабабини аниқлаш учун шифокор томонидан махсус текширувлар ўтказилади. Физик кўрик давомида шифокор бурун бўшлиғини махсус асбоб – риноскоп ёрдамида кўздан кечиради. Шунингдек, керак бўлса, компьютер томографияси, рентген текширувлари ёки аллергик тестлар ҳам буюрилади. Агар бурун битиши узоқ давом этса ёки дорилар билан йўқолмаса, ЛОР мутахассисига мурожаат қилиш тавсия этилади. Синусит, бурун полиплари ёки тузилмавий бузилишлар аниқланганда, кейинги босқичдаги даволаш стратегияси белгиланади.
Бурун битишини даволаш усуллари
Бурун битишини даволаш, аввало, унинг сабабига қараб белгиланади. Агар бу ҳолат оддий шамоллаш ёки грипп билан боғлиқ бўлса, кўпинча оддий гигиена чораларини кўриш, иссиқ суюқликлар ичиш, бурунни шўр сув билан ювиш, нафас йўлларини очувчи спрейлардан фойдаланиш кифоя қилади. Аммо бурун битиши аллергик сабабга эга бўлса, антигистамин препаратлари, яъни аллергияга қарши дорилар тавсия этилади. Бундай ҳолатларда аллергенлардан узоқлашиш, чангдан ҳимояланиш муҳим аҳамиятга эга.
Бурун тўсиғининг қийшайиши ёки полиплар мавжуд бўлса, баъзида жарроҳлик аралашуви зарур бўлади. Бу операциялар бурун йўлларини кенгайтириш, полипларни олиб ташлаш ёки бурун тўсиғини тўғрилаш орқали амалга оширилади. Сурункали синусит ҳолатларида антибиотиклар, яллиғланишга қарши дорилар ва физиотерапия усуллари қўлланилади. Айрим ҳолларда эса бурун бўшлиғини механик тозалаш – ювиш муолажалари, яъни “кукушка” усули тавсия этилади.
Халқ табобатида ҳам бурун битишини енгиллаштириш учун бир қатор воситалар мавжуд. Масалан, эфир мойлари билан ингаляция қилиш, асал ва занжабил аралашмаси, илиқ шўр сув билан бурунни ювиш, ўтли дамламаларни ичиш каби усуллар яхши натижа беради. Аммо бу усуллар фақат шифокор маслаҳатидан сўнг қўлланилиши керак, чунки нотўғри усуллар бурун шиллиқ қаватига зарар етказиши мумкин.
Бурун битишининг олдини олиш
Бурун битишини олдини олиш учун, аввало, иммунитетни мустаҳкамлаш муҳим. Соғлом турмуш тарзини олиб бориш, спорт билан шуғулланиш, тўғри овқатланиш ва етарли уйқу бунга катта ёрдам беради. Қишда ёки аллергик мавсумларда бурунни ювиш, ҳавони нам тутиш, хонани тез-тез шамоллатиш фойдали ҳисобланади. Аллергик бурун битишини олдини олиш учун аллергенлардан иложи борича узоқлашиш керак. Уй ҳайвонлари билан мулоқотдан кейин қўлни ювиш, уларни махсус воситалар билан тозалаб туриш керак.
Яна бир муҳим жиҳат – дориларни фақат шифокор кўрсатмасига биноан ишлатиш. Кўпчилик бурун очувчи томчиларни узоқ муддат ишлатади, бу эса бурун шиллиқ қаватининг ўзига хос реакциясини бузади ва аксинча, бурун битишини кучайтиради. Шу сабабли, ҳар қандай воситани эҳтиёткорлик билан, қисқа муддатга ва кўрсатмага асосан қўллаш лозим.
Хулоса
Бурун битиши оддий ва вақтинчалик муаммо бўлиб кўринса-да, у инсон саломатлигига сезиларли даражада таъсир кўрсатади. Бу ҳолатнинг сабаблари турлича бўлиши мумкин – оддий шамоллашдан тортиб тузилмавий бузилишларгача. Шунинг учун бурун битишига бефарқ қараш мумкин эмас. Ўз вақтида шифокорга мурожаат қилиш, тўғри ташхис қўйиш ва самарали даволаш усулларини танлаш орқали бу муаммодан қутулиш мумкин. Шунингдек, оддий гигиена ва профилактика чораларига риоя қилиш орқали бурун битишини олдини олиш ва соғлом нафас олиш имкониятига эга бўлиш мумкин.