Б гуруҳи витаминлари сувда эрийдиган, инсон организмида кўплаб ҳаётий жараёнларни қўллаб-қувватлайдиган моддалардир. Улар энергия ишлаб чиқариш, нерв тизимининг фаолияти, юрак-қон томир тизими, овқат ҳазм қилиш, тери ва соч саломатлиги, ҳужайра бўлиниши ҳамда иммун тизимининг кучли бўлишида муҳим аҳамиятга эга. Бу гуруҳга кирувчи витаминлар кимёвий тузилиши ва организмдаги функсиялари бўйича фарқ қилади, лекин улар орасида ўзаро боғлиқлик мавжуд. Б витаминлари одатда ўзаро биргаликда, комплекс тарзда ишлайди ва шу сабабли кўпинча “Б комплекси” деган ном билан юритилади.
Б1 витамини (тиамин)
Тиамин организмда углевод алмашинувини тартибга солувчи муҳим витаминлардан бири бўлиб, у асосан юрак ва нерв тизими фаолиятида муҳим рол ўйнайди. Тиамин этишмовчилиги чарчоқ, асабийлик, иштаҳа йўқолиши, мушакларнинг заифлашуви каби ҳолатларга олиб келади. Тиамин етишмовчилиги оғир ҳолларда берибери касаллигини келтириб чиқаради. Бу витамин асосан бутун дон маҳсулотлари, гўшт, жўхори, нўхат, картошка каби маҳсулотларда учрайди.
Б2 витамини (рибофлавин)
Рибофлавин организмда оксидланиш-қайтарилиш реаксияларида иштирок этувчи коензимларнинг таркибий қисмидир. У энергия ишлаб чиқариш, тери, кўзлар ва шиллиқ қаватларнинг соғлом бўлишига ёрдам беради. Б2 витамини этишмовчилиги лаб ёриғи, оғиз бурчакларида яллиғланиш, кўзнинг қизариши ва чарчаши каби белгилар билан намоён бўлади. У сут маҳсулотлари, тухум, жигар, ёнғоқлар, яшил сабзавотларда мавжуд.
Б3 витамини (ниатсин)
Ниатсин ёки ПП витамини ҳужайраларда энергия алмашинувини таъминлайди ва нерв тизими, юрак-қон томир тизими ҳамда овқат ҳазм қилиш фаолиятини яхшилайди. Ниатсин танқислиги пеллагра касаллигига олиб келади. Пеллагра тери касалликлари, диарея, депрессия ва деменсия билан характерланади. Б3 витамини гўшт, балиқ, дон маҳсулотлари, дуккаклилар, тухум ва ерёнғоқда учрайди. Ниатсин организмда триптофан аминокислотасидан ҳам синтезланиши мумкин.
Б5 витамини (пантотен кислотаси)
Пантотен кислотаси барча тирик ҳужайралар учун зарур бўлиб, ёғлар, углеводлар ва оқсиллар алмашинувини таъминлайди. У гормонлар, холестерин ва гемоглобин синтези, шунингдек, яралар битишини тезлаштиришда ҳам иштирок этади. Б5 витамини этишмовчилиги кам учрайди, аммо чарчоқ, уйқусизлик, мушак оғриғи, асабийлик каби белгилар юзага келиши мумкин. Пантотен кислотаси кўпчилик озиқ-овқатларда мавжуд: гўшт, тухум, сут, сабзавотлар, ёрмалар ва дуккаклилар бунга мисолдир.
Б6 витамини (пиридоксин)
Пиридоксин организмда оқсиллар алмашинувига бевосита таъсир қилади, нрв тизими фаолияти, иммунитетни мустаҳкамлаш, гемоглобин ҳосил бўлишида муҳим рол ўйнайди. У асосан ҳомиладорлик даврида, жисмоний ва руҳий стресс ҳолатларида кўпроқ талаб қилинади. Б6 витамини танқислиги депрессия, синир бузилиши, тери муаммолари, оғиз бўшлиғи яллиғланиши каби аломатлар билан намоён бўлади. Ушбу витамин банан, товуқ гўшти, балиқ, картошка, ёнғоқ, бутун дон маҳсулотларида мавжуд.
Б7 витамини (биотин)
Биотин организмда ёғ ва углеводлар алмашинувини тартибга солади, соч, тирноқ ва терининг саломатлигига ижобий таъсир кўрсатади. Шунингдек, бу витамин ҳомиладорлик даврида ҳомиланинг соғлом ривожланиши учун муҳим ҳисобланади. Биотин етишмовчилиги жуда кам учрайди, бироқ узоқ муддатли антибиотиклар қабул қилиш, нотўғри парҳез бу ҳолатни чақириши мумкин. Белгилар қаторига соч тўкилиши, тери муаммолари, мушак оғриғи ва ҳолсизлик киради. Биотин тухум сариғи, жигар, соя, буғдой уруғи, ёнғоқларда учрайди.
Б9 витамини (фолат ёки фолий кислотаси)
Фолий кислотаси ҳужайраларнинг ўсиши ва бўлиниши, ДНК синтези, қон ҳосил бўлиши жараёнларида иштирок этади. Ҳомиладорлик даврида фолат айниқса муҳим ҳисобланади, чунки у ҳомиланинг нерв найчаси нуқсонларининг олдини олади. Фолат танқислиги анемия, чарчоқ, иммунитет пасайиши, кайфият бузилиши, ҳомиладорликдаги нуқсонлар каби ҳолатларга олиб келади. Б9 витамини яшил баргли сабзавотлар, ловия, мевалар, буғдой уруғи ва ситрус меваларда мавжуд.
Б12 витамини (кобаламин)
Б12 витамини нерв тизимининг соғлом ишлаши, қизил қон таначалари ҳосил бўлиши ва ДНК синтезида муҳим аҳамиятга эга. Б12 организмда захира ҳолатда узоқ вақт сақланиши мумкин, бироқ у фақат ҳайвон маҳсулотларида учрайди. Шу сабабли вегетариянлар ва веганлар учун Б12 етишмовчилиги хавфи юқори. Этишмовчилик мегалобластик анемия, нерв тизими бузилиши, хотира пасайиши, чарчоқ ва заифлик билан намоён бўлади. Б12 манбаларига жигар, гўшт, тухум, балиқ, сут маҳсулотлари киради.
Б гуруҳи витаминларининг ўзаро боғлиқлиги
Бу витаминлар кўпинча биргаликда ишлайди, чунки уларнинг функсиялари кўп жиҳатдан боғлиқ. Масалан, энергия алмашинувига таъсир қилувчи жараёнларда бир нечта Б витаминлари бир вақтнинг ўзида иштирок этади. Шунингдек, нерв тизими саломатлигига таъсир қилувчи Б1, Б6 ва Б12 витаминлари ўзаро кучли синергияга эга. Шунинг учун бу витаминларнинг бирортасининг етишмовчилиги бошқаларининг самарадорлигини ҳам камайтириши мумкин. Баъзида уларни комплекс тарзда, яъни “Б комплекс” витамин шаклида қабул қилиш мақсадга мувофиқ бўлади.
Б витаминлари қаердан олинади?
Б витаминларининг кўпчилиги озиқ-овқат маҳсулотларида кенг тарқалган бўлиб, соғлом ва мувозанатли овқатланиш орқали уларни организмга етарли миқдорда етказиш мумкин. Гўшт, жигар, тухум, балиқ, сут маҳсулотлари, донли маҳсулотлар, ёнғоқлар, сабзавотлар ва дуккакли маҳсулотлар энг муҳим манбалардир. Аммо стресс, нотўғри овқатланиш, баъзи дори воситаларининг қабул қилиниши, ичакдаги сўрилиш бузилиши каби ҳолатлар организмда Б витаминлари даражасининг камайишига сабаб бўлиши мумкин.
Б витаминлари етишмовчилиги ва унинг олдини олиш
Б витаминларининг етишмовчилиги аста-секин ривожланади ва турли хил белгилар билан намоён бўлади. Бу белгилар умумий чарчоқ, диққатнинг пасайиши, уйқусизлик, терининг қуруқлиги, соч тўкилиши, кайфият ўзгариши, қон камайиши каби кўринишда бўлиши мумкин. Шу сабабли организмни доимий равишда зарур витаминлар билан таъминлаб бориш лозим. Парҳезда ҳар хил турдаги табиий озиқ-овқат маҳсулотларидан фойдаланиш, айниқса ҳайвон маҳсулотларидан воз кечган инсонлар учун витамин қўшимчаларидан фойдаланиш муҳимдир. Ҳомиладор аёллар, кекса ёшдагилар, спортчилар ва касбий стрессга учрайдиган инсонлар Б витаминларига кўпроқ эҳтиёж сезишлари мумкин.
Хулоса
Б гуруҳи витаминлари организм ҳаёт фаолияти учун зарур бўлган асосий микронутриентлар сирасига киради. Улар энергия ишлаб чиқариш, асаб тизимини қўллаб-қувватлаш, иммунитетни мустаҳкамлаш ва ҳужайра фаолиятида муҳим рол ўйнайди. Б витаминларининг ҳар бири ўзига хос вазифага эга бўлса-да, улар ўзаро ҳамкорликда ишлайди. Соғлом овқатланиш ва мувозанатли ҳаёт тарзи орқали бу витаминларни табиий манбадан олиш мумкин, лекин баъзи ҳолатларда қўшимчалар қабул қилиш ҳам зарур бўлади. Уларнинг доимий етишмовчилиги жиддий соғлиқ муаммоларига олиб келиши мумкинлиги сабабли Б гуруҳи витаминларига этарлича эътибор қаратиш ҳар бир инсон учун муҳим ҳисобланади.