Венера Қуёш тизимининг энг ёрқин ва сирли сайёраларидан биридир. У Қуёшга масофа бўйича иккинчи ўринда жойлашган бўлиб, Ердан озгина кичикроқ ҳажмга эга. Венера ўзининг қуюқ булут қатлами, экстремал иссиқлиги, кимёвий таркиби ва секин айланиш даври билан илмий тадқиқотчилар учун доим қизиқ бўлиб келган. Ушбу мақолада Венеранинг физик хусусиятлари, геологияси, атмосфераси ва тадқиқотлар ҳақида кенгроқ маълумот берилади.
.jpg)
|
|||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Венера ҳақиқий рангда | |||||||
| Меҳвар таснифи | |||||||
| Ўртача радиус | 108 208 930 км | ||||||
| Экксентриситети | 0,0068 | ||||||
| Айланиш даври | 224,701 сутка | ||||||
| Синодик даври | 583,92 сутка | ||||||
| Энг кичик орбитал тезлиги | 34,784 км/с | ||||||
| Ўртача орбитал тезлиги | 35,020 км/с | ||||||
| Энг катта орбитал тезлиги | 35,259 км/с | ||||||
| Чекинниш | 3,394° | ||||||
| Табиий йўлдошлар сони | 0 | ||||||
| Физик тасниф | |||||||
| Экваторнинг диаметри | 12 103,6 км | ||||||
| Майдони | 4,60×108 км2 | ||||||
| Массаси | 4,869×1024 кг | ||||||
| Ўртача зичлик | 5,24 г/см3 | ||||||
| Тортиш кучи | 8,87 м/с2 | ||||||
| Айланиш даври | -243,02 сутка | ||||||
| Эклиптикага оғиш бурчағи | 2,64° | ||||||
| Албедо | 0,65 | ||||||
| Иккинчи космик тезлик | 10,4 км/с | ||||||
| Сиртидаги Ҳарорат |
|
||||||
| (*Минимал ҳарорат булут қатламининг энг устига оид.) | |||||||
| Атмосфера таснифи | |||||||
| Атмосфера босими | 9 321,9 кПа | ||||||
| Углерод диоксиди | 96 % | ||||||
| Азот | ~3,5 % | ||||||
| Олтингугурт диоксиди | 0,015 % | ||||||
| Сув буғи | 0,002 % | ||||||
| Углерод монооксиди | 0,0017 % | ||||||
| Аргон | 0,007 % | ||||||
| Гелий | 0,0012 % | ||||||
| Неон | 0,0007 % | ||||||
| Кислород | излар | ||||||
| Карбонилсульфид | излар | ||||||
| Водород хлорид | излар | ||||||
| Водород фторид | излар | ||||||
.svg){kind=small}
Венеранинг асосий тавсифи
Венера Ерга ҳажми, массаси ва зичлиги бўйича жуда ўхшаш бўлгани сабабли, кўпинча «Ернинг эгизак сайёраси» деб аталади. Бироқ, бу ташқи ўхшашликдан нарига ўтмайди, чунки унинг шароитлари ҳаёт учун мутлақо мос эмас.
- Диаметри: 12,104 км (Ернинг 95% ўлчами).
- Массаси: Ер массасининг 81,5%.
- Орбитал даври: Қуёш атрофида тўлиқ айланиш учун 225 Ер куни керак бўлади.
- Кун давомийлиги: Венерада бир кун 243 Ер кунига тенг – бу унинг йилидан узунроқ!
Венеранинг ўз ўқи атрофида айланиши тескари йўналишда, яъни бошқа сайёраларга нисбатан тескари бўлиб, бу «ретроград айланиш» деб аталади. Шу сабабли, унда Қуёш ғарбдан чиқиб, шарққа ботади.
Иссиқлик ва ҳарорат шароитлари
Венера Қуёш тизимидаги энг иссиқ сайёра бўлиб, юзасида ўртача ҳарорат 465°К ни ташкил этади. Бу шунчалик иссиқки, қўрғошин каби металлар ҳам эриб кетади. Юқори ҳарорат сабаби унинг атмосферасидаги кучли иссиқлик тутиб қолиш (истихона) эффекти билан боғлиқ.
Қуюқ атмосфера инфрақизил нурларни ушлаб қолади ва сайёра юзасини доимий қиздириб туради. Шу билан бирга, Венеранинг ҳарорати кундуз ва тун давомида деярли бир хил бўлиб қолади, чунки унинг қуюқ булут қатлами иссиқликни бутун юзага тенг тақсимлайди.
Венеранинг атмосфераси
Венеранинг атмосфераси ўзининг қуюқлиги ва кимёвий таркиби билан ажралиб туради. Бу қатлам асосан карбонат ангидрид (КО₂) дан иборат бўлиб, унда озгина азот ва олтингугурт диоксиди мавжуд. Булутлар олтингугурт кислотаси томчиларидан иборат бўлиб, улар кучли кислотали ёмғирларни ҳосил қилади, лекин бу ёмғирлар юзага етиб келмай, юқори қатламларда буғланади.
Атмосферанинг асосий хусусиятлари:
- Босим: Венерада атмосфера босими Ернинг босимидан 92 марта юқори, бу эса 900 метр сув остидаги босимга тенг.
- Шамоллар: Юқори атмосферада шамол тезлиги соатига 300 км гача етади, аммо пастки қатламларда ҳаво деярли ҳаракат қилмайди.
Геология ва юзаси
Венеранинг юзаси асосан тоғ жинслари, вулқонлар ва текисликлардан иборат. Вулканик фаолият ҳозирги кунда ҳам давом этаётган бўлиши мумкин. Юзасида бир қанча катта вулқонлар ва лава оқимлари аниқланган. Венеранинг кратерлари сони нисбатан кам бўлиб, бу унинг юзаси нисбатан ёш эканлигини кўрсатади – тахминан 300-600 миллион йил аввал шаклланган.
Венерадаги асосий геологик шакллар:
- Вулканлар: Сайёранинг юзаси катта миқдорда йирик вулқонлар билан қопланган.
- Тоғлар: Махвелл тоғлари Венеранинг энг баланд нуқтаси бўлиб, баландлиги 11 км га тенг.
- Плато ва ёриқлар: Лава оқимлари туфайли шаклланган катта текисликлар ва ёриқлар мавжуд.
Тадқиқотлар ва миссиялар
Венера инсоният томонидан тадқиқ қилинган илк сайёралардан биридир. Унинг Қуёшга нисбатан яқинлиги кузатувлар учун қулай бўлса-да, экстремал шароитлар космик аппаратлар учун жиддий синов бўлиб келган. Қуйидаги миссиялар Венерани ўрганишда муҳим аҳамиятга эга:
- Венера миссиялари (СССР): Совет Иттифоқининг биринчи космик аппаратлари Венеранинг атмосфераси ва юзаси ҳақида маълумот олишда муҳим рол ўйнади. Венера-7 аппарати (1970) Венерага муваффақиятли қўниб, сайёра юзасидан маълумот юборган илк зонд бўлди.
- Пионеер Венус (НАСА): 1978-йилда АҚШ томонидан амалга оширилган миссия атмосферани ўрганишга қаратилган эди.
- Магеллан (НАСА): 1990-йилда Венерани радар ёрдамида хариталаш орқали унинг геологияси ҳақида кўп маълумот берди.
- Акатсуки (Япония): 2010-йилда учирилган бу миссия Венеранинг атмосферасини батафсил ўрганмоқда.
Бугунги кунда янги авлод миссиялари, жумладан, ВЕРИТАС (НАСА) ва ЭнВисион (ЭСА), Венерани янада чуқурроқ ўрганишга тайёрланмоқда.
Венеранинг қадимий маданиятлардаги ўрни
Венера қадимий жамиятларда севги ва гўзаллик рамзи сифатида қаралган. У Рим мифологиясида гўзаллик маъбудаси Венеранинг номини олган. Шарқда эса бу сайёра Зоҳра юлдузи деб аталади ва у тонг ва кечқурун осмонда энг ёрқин нуқта бўлиб кўринади.
Хулоса
Венера Қуёш тизимидаги энг қизиқарли ва сирли сайёралардан бири бўлиб, унинг ўзига хос шароитлари ва геологияси илмий тадқиқотчиларни доим жалб қилади. Иссиқлик, юқори босим ва кислотали атмосфера каби экстремал шароитлар сайёрани ҳаёт учун мос эмас қилса-да, бу шароитларни ўрганиш орқали Қуёш тизимининг эволютсияси ва Ернинг келажакдаги эҳтимолий тақдири ҳақида муҳим маълумот олиш мумкин.
Венеранинг ўрганилиши ҳали ҳам давом этмоқда ва келгуси миссиялар сайёранинг сирларини очишда муҳим қадам бўлиши кутилмоқда.